بارورسازی ابرها راهکار نجات یا مُسکن موقت؟

ایران نیز برای مقابله با شدیدترین خشکسالی چند دهه اخیر، ابرها را با مواد شیمیایی بارور کرده است. در هند هم تلاش‌هایی برای استفاده از این روش به‌منظور کاهش آلودگی هوای دهلی انجام شد که نتایج آن چندان موفقیت‌آمیز نبود. برای بسیاری از کشورها، استقبال از عملیات بارورسازی ابرها ناشی از نیاز به افزایش منابع آب است، زیرا تقاضای جهانی در بحبوحه بحران آب‌وهوا همچنان رو به افزایش است. برخی دیگر به دنبال استفاده از بارورسازی ابرها برای پراکنده کردن مه در فرودگاه‌ها، مقابله با آلودگی هوا، کاهش خسارت تگرگ یا حتی دستکاری آب و هوا برای رویدادهای بزرگ، مانند المپیک تابستانی ۲۰۰۸ در پکن، بوده‌اند. بارورسازی ابرها چگونه است؟ در این روش، ذرات بسیار ریز — معمولا «یدید نقره» — به درون ابرهای موجود تزریق می‌شود تا توان آن‌ها برای تولید باران یا برف افزایش یابد. این فرآیند از نظر جغرافیایی و زمانی محدود است و برآورد می‌شود در بلندمدت بین پنج تا ۱۵ درصد به میزان بارش محلی اضافه کند. با این حال، این فناوری از زمان آغاز آزمایش‌ها در دهه ۱۹۴۰ همواره با جنجال همراه بوده و نگرانی‌هایی درباره پیامدهای زیست‌محیطی و حتی تنش‌های منطقه‌ای مطرح شده است. چرا این روش دوباره مورد توجه قرار گرفته است؟ آگوستوس دوریکو، مدیرعامل شرکت «رین‌میکر» مستقر در کالیفرنیا اظهار کرد: دو عامل اصلی موجب توجه دوباره به این فناوری شده که شامل نوسانات شدید اقلیمی و کاهش منابع آب است که کشورها را ناچار به راه‌حل‌های خلاقانه‌تر می‌کند و همچنین پیشرفت‌های فناورانه در سال‌های اخیر که امکان اندازه‌گیری دقیق و آنی تاثیر عملیات بارورسازی را فراهم کرده است. به گفته وی، علاقه به این فناوری در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ کاهش یافته بود، زیرا اندازه‌گیری دقیق میزان بارش ناشی از این عملیات دشوار بود، اما اکنون فناوری‌های نوین امکان ارزیابی دقیق‌تر را فراهم کرده‌اند. شرکت «رین‌میکر» که هدفش مقابله با خشکی فزاینده غرب آمریکاست، در ماه‌های اخیر رشد سریعی داشته و تعداد کارکنانش از ۱۹ نفر در ابتدای ۲۰۲۵ به ۱۲۰ نفر رسیده و پروژه‌های این شرکت بیشتر بر برف‌سازی ابرها تا باران‌سازی ابرها متمرکز است. در آمریکا، شرکت‌های دیگری نیز در این حوزه فعال‌ هستند، هرچند برخی ایالت‌ها از جمله فلوریدا و تنسی فعالیت‌های اصلاح آب‌وهوا را ممنوع کرده‌اند. منبع آب قابل اتکا یا راهکاری محدود؟ فرانک مک‌دونو، پژوهشگر موسسه تحقیقات بیابان (DRI) در نوادا گفت: دو دلیل کلیدی برای استقبال بیشتر کشورها از عملیات بارورسازی ابرها وجود دارد. پژوهش‌های چند دهه اخیر داده‌های کافی برای توجیه هزینه و فایده این فناوری را فراهم کرده و به ذی‌نفعان اعتماد بیشتری داده است. وی تاکید کرد: بارورسازی ابرها یکی از معدود گزینه‌هایی است که می‌تواند با استفاده از سامانه‌های طبیعی جو، به منابع آب محلی تحت فشار کمک کند یا حتی در کاهش آلودگی هوا موثر باشد. برخلاف فناوری‌هایی مانند آب‌شیرین‌کن‌ها که آب را به‌طور مستقیم از منابع سطحی یا زیرزمینی برداشت می‌کنند، این روش می‌تواند «آب جدیدی» به چرخه حوضه‌های آبریز اضافه کند. سرمایه‌گذاری‌های کلان و نتایج متناقض چین بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۱ حدود دو میلیارد دلار به برنامه اصلاح آب‌وهوای خود اختصاص داده است. عربستان سعودی نیز فقط در سال ۲۰۲۲، حدود ۲۵۶ میلیون دلار برای آغاز برنامه منطقه‌ای بارورسازی ابرها هزینه کرده است. با این حال، نتایج همیشه موفقیت‌آمیز نیست. در هند، آزمایش مشترک دولت دهلی و موسسه فناوری هند (IIT) کانپور برای کاهش آلودگی هوا کاملا موفق ارزیابی نشد، زیرا رطوبت کافی در هوا وجود نداشت، هرچند کاهش قابل‌اندازه‌گیری ذرات معلق ثبت شد. طبق گزارش‌ها، ایران نیز در اواخر سال گذشته، برای مقابله با بدترین خشکسالی این کشور در دهه‌های اخیر، به بارورسازی ابرها بر فراز حوضه دریاچه ارومیه اقدام کرد. دیانا فرانسیس، رئیس آزمایشگاه علوم محیطی و ژئوفیزیک دانشگاه خلیفه ابوظبی اظهار کرد: بارورسازی ابرها می‌تواند در شرایط مناسب، بارش را به‌طور محدود افزایش دهد، اما تحول‌آفرین نیست و باید بخشی از یک راهبرد گسترده‌تر مدیریت آب و کیفیت هوا باشد. فرانسیس گفت: عملیات بارورسازی ابرها معمولا ممکن است بین یک تا ۱۰ دلار برای هر هکتار-متر آب اضافی، هزینه داشته باشد و خاطرنشان کرد هر چند این هزینه بسیار متغیر است، اما در عمل بسیار ارزان‌تر از نمک‌زدایی آب است. نگرانی‌ها و چالش‌ها بر اساس گزارش شبکه سی‌ان‌بی‌سی، طبق اعلام سازمان جهانی هواشناسی، نتایج تحقیقات گذشته تاثیر قابل‌توجهی بر سلامت انسان یا محیط‌زیست نشان نداده‌اند، اما بررسی آثار احتمالی در مناطق پایین‌دست همچنان ادامه دارد. همچنین پذیرش اجتماعی و عمومی این عملیات در بسیاری از کشورها همچنان با چالش روبه‌روست.