بریکس و رویای تجارت بدون دلار/ سهم ایران چیست؟

به گزارش اقتصادنگار به نقل از ایسنا، گروه بریکس که در ابتدا با هدف نزدیک‌ تر کردن اقتصادهای بزرگ در حال توسعه شکل گرفت، امروز به یکی از مهم‌ترین چارچوب‌های همکاری اقتصادی و سیاسی کشورهای در حال توسعه و اقتصادهای نوظهور تبدیل شده است؛ گروهی که ایران نیز از ابتدای سال ۲۰۲۴ به جمع اعضای اصلی آن پیوست و اکنون سفر رئیس‌جمهوری و هیات بلندپایه اقتصادی ایران به هند برای شرکت در هجدهمین اجلاس سران بریکس، فرصتی برای پیگیری ایده‌هایی همچون توسعه تجارت با ارزهای محلی، ایجاد و تقویت نظام‌های پرداخت، تکمیل کریدورهای حمل‌ و نقل و افزایش همکاری‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری میان اعضا فراهم کرده است.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، برای شرکت در هجدهمین اجلاس سران کشورهای عضو بریکس روز جمعه وارد دهلی‌ نو شد؛ اجلاسی که علاوه بر نشست اصلی سران، برنامه‌هایی از جمله همایش اقتصادی سران و نشست غیرعلنی با موضوع «حاکمیت جهانی فراگیر و تقویت چند جانبه‌گرایی» را در دستور کار دارد.

بریکس از کجا آمد؟

داستان بریکس به سال ۲۰۰۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که اصطلاح «BRIC» در گزارشی از گلدمن ساکس برای اشاره به چهار اقتصاد نوظهور برزیل، روسیه، هند و چین به کار رفت. چند سال بعد، این ایده از یک مفهوم اقتصادی به یک چارچوب همکاری میان کشورها تبدیل شد و نخستین نشست سران کشورهای عضو BRIC در سال ۲۰۰۹ در روسیه برگزار شد.

با پیوستن آفریقای جنوبی در سال ۲۰۱۰، حرف S به نام این گروه اضافه شد و BRIC به BRICS تبدیل شد. از آن زمان، همکاری‌های این گروه از نشست‌های سیاسی فراتر رفت و حوزه‌هایی مانند تجارت، سرمایه‌گذاری، امور مالی، انرژی، کشاورزی، فناوری، سلامت و همکاری‌های علمی را دربر گرفت.

در سال‌های اخیر نیز بریکس وارد مرحله تازه‌ای از گسترش شد. در سال ۲۰۲۴ ایران، مصر، اتیوپی و امارات متحده عربی به عنوان اعضای کامل به این گروه پیوستند و در سال ۲۰۲۵ نیز اندونزی به اعضای کامل اضافه شد. به این ترتیب، بریکس از یک گروه محدود از اقتصادهای نوظهور به مجموعه‌ای گسترده‌تر از کشورهای مهم اقتصاد جهانی تبدیل شده است.

بریکس به دنبال چیست؟

یکی از محورهای اصلی همکاری در بریکس، افزایش نقش کشورهای در حال توسعه در تصمیم ‌گیری‌های اقتصادی و سیاسی جهان و حرکت به سمت نظامی چند جانبه ‌تر در مناسبات بین‌المللی است. در حوزه اقتصادی نیز افزایش تجارت و سرمایه‌گذاری میان اعضا، کاهش موانع مبادلات مالی، توسعه همکاری‌های پولی و بانکی، تقویت زنجیره‌های تامین، همکاری در حوزه انرژی و غذا و گسترش زیرساخت‌های حمل‌ونقل و دیجیتال از جمله اهداف مطرح در این چارچوب است.

اهمیت اقتصادی بریکس نیز به دلیل وزن اعضای آن در اقتصاد جهانی افزایش یافته است. بر اساس گزارش وزارت خارجه هند، اعضای بریکس حدود نیمی از جمعیت جهان، حدود ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و حدود ۲۶ درصد تجارت جهانی را در اختیار دارند.

از سوی دیگر، این گروه طی سال‌های گذشته تلاش کرده، همکاری‌های عملیاتی خود را در کنار رایزنی‌های سیاسی توسعه دهد. همکاری در حوزه‌های تجارت، مالی، کشاورزی، انرژی، علم و فناوری و همچنین فعالیت نهادهایی مانند بانک توسعه جدید بریکس، بخشی از همین روند است.

ایران چه زمانی وارد بریکس شد؟

ایران پس از سال‌ها حضور در سازوکارهای مختلف همکاری با اقتصادهای نوظهور، در سال ۲۰۲۳ در جریان نشست سران بریکس در آفریقای جنوبی برای عضویت در این گروه دعوت شد و از اول ژانویه ۲۰۲۴ عضویت کامل خود را آغاز کرد. عضویت ایران در شرایطی اتفاق افتاد که بریکس در حال گسترش دامنه اعضا و افزایش نقش خود در اقتصاد جهانی بود.

برای ایران، اهمیت این عضویت بیش از آنکه صرفا به حضور در یک تشکل بین‌المللی محدود باشد، به ظرفیت‌های اقتصادی و تجاری اعضای آن بازمی ‌گردد. حضور چین، هند، روسیه، برزیل و اقتصادهای مهم خاورمیانه و آفریقا در این مجموعه، بریکس را به بستری بالقوه برای توسعه بازارهای صادراتی، جذب سرمایه‌گذاری، افزایش همکاری‌های حمل‌ و نقلی و انرژی و کاهش وابستگی به برخی مسیرها و سازوکارهای مالی سنتی تبدیل کرده است.

با این حال، عضویت در بریکس به خودی خود به معنای رفع تحریم‌ها یا ایجاد دسترسی خودکار ایران به منابع مالی نیست؛ مزیت اصلی این عضویت زمانی نمایان می‌شود که ایران بتواند از ظرفیت‌های موجود در این چارچوب برای توسعه تجارت، تسهیل پرداخت‌ها، اتصال به زنجیره‌های تأمین و افزایش همکاری‌های اقتصادی با سایر اعضا استفاده کند.

نسخه ایرانی بریکس؛ تجارت با ارزهای محلی و پرداخت‌های جدید

در سفر اخیر رئیس‌ جمهوری ایران به هند، بخش مهمی از مباحث اقتصادی حول همین ظرفیت‌ها شکل گرفته است. مسعود پزشکیان در همایش اقتصادی سران عضو بریکس، موقعیت جغرافیایی و ذخایر انرژی ایران را از ظرفیت‌هایی دانست که می‌تواند این کشور را به شریکی راهبردی در زنجیره‌های تأمین انرژی، غذا و حمل‌ونقل بریکس تبدیل کند.

موضوع فناوری نیز در سخنان رئیس‌ جمهوری جایگاه ویژه‌ای داشت. هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال، مشارکت کشورهای بریکس در تولید دانش و تدوین استانداردهای اقتصاد دیجیتال و همچنین تقویت امنیت سایبری زیرساخت‌های حیاتی، از جمله محورهایی بود که در این نشست مطرح شد.

در کنار این موضوعات، پزشکیان بر ضرورت عبور بریکس از همکاری‌های بالقوه به همکاری‌های عملیاتی تأکید کرد؛ موضوعی که برای ایران، به‌ویژه در شرایط تحریمی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در همین چارچوب، سیدعلی مدنی‌زاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی، در جریان نشست‌های اقتصادی بریکس، استفاده از ارزهای محلی، توسعه نظام‌های پرداخت میان اعضا، تقویت تجارت و سرمایه‌گذاری و همچنین ظرفیت بانک توسعه جدید بریکس را از محورهای مورد بحث عنوان کرده است.

او همچنین بر این موضوع تأکید کرده که در بلندمدت، بریکس می‌تواند نقش مهمی در کاهش وابستگی به دلار و کاهش اثر تحریم‌ها داشته باشد؛ مسیری که از نگاه ایران، از طریق توسعه ارزهای محلی، سیستم‌های پرداخت مشترک و تکمیل کریدورهای حمل‌ونقل کالا و داده دنبال می‌شود. 

از عضویت سیاسی تا همکاری اقتصادی

اکنون حدود دو سال و نیم از عضویت کامل ایران در بریکس می‌گذرد و سفر رئیس‌ جمهوری به دهلی ‌نو را می‌توان در امتداد تلاش برای تبدیل این عضویت به همکاری‌های ملموس‌ تر اقتصادی ارزیابی کرد.

در این مسیر، سه محور بیش از سایر موضوعات برای ایران اهمیت دارد؛ نخست، تسهیل تجارت و کاهش موانع پرداخت از طریق ارزهای محلی و سازوکارهای مالی جدید؛ دوم، توسعه کریدورهای حمل‌  و نقل و اتصال ایران به مسیرهای تجاری میان آسیا، روسیه، خاورمیانه و سایر اعضای بریکس؛ و سوم، افزایش سرمایه‌گذاری مشترک و همکاری در حوزه‌های انرژی، غذا، زیرساخت و اقتصاد دیجیتال.

ایران از موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای نیز برخوردار است که می‌تواند در تحقق بخشی از این اهداف به کار گرفته شود. قرار گرفتن ایران در مسیرهای ارتباطی شرق و غرب و دسترسی به منابع گسترده انرژی، این کشور را در صورت فراهم شدن زیرساخت‌ها و سازوکارهای مالی لازم، به یکی از حلقه‌های بالقوه زنجیره‌های تأمین بریکس تبدیل می‌کند.

در کنار این موضوعات، مسئله دلارزدایی نیز در دستور کار اقتصادی ایران قرار دارد. البته دلارزدایی در بریکس فرآیندی تدریجی است و هنوز فاصله قابل توجهی میان ایده استفاده گسترده از ارزهای محلی و ایجاد یک نظام مالی یکپارچه وجود دارد؛ اما افزایش تجارت میان اعضا، توسعه پرداخت‌های غیردلاری و ایجاد زیرساخت‌های مالی مشترک می‌تواند به مرور سهم ارزهای ملی را در مبادلات افزایش دهد.

در این میان، برگزاری اجلاس در هند برای ایران اهمیت مضاعفی دارد. هند یکی از اعضای بنیان‌گذار بریکس و یکی از اقتصادهای بزرگ و رو به رشد جهان است و روابط آن با ایران نیز از منظر تجارت، انرژی و کریدورهای حمل‌ونقل اهمیت دارد. همچنین دیدارهای رئیس ‌جمهوری ایران با نخست ‌وزیر هند، نخست ‌وزیر مالزی، رئیس‌ جمهوری آفریقای جنوبی و دیگر سران و مقامات حاضر در اجلاس نیز فرصتی برای پیگیری روابط دوجانبه و چند جانبه ایران در حاشیه نشست بریکس فراهم می‌کند.