احتمالات جدید از مذاکرات ایران و آمریکا / چالش های اقتصادی پس از مذاکره

دنیای اقتصاد در مطلبی نوشت: ‍‌هیات‌های فنی-کارشناسی ایران و آمریکا امروز مذاکرات غیرمستقیم را با میانجی‌گری و میزبانی سلطان‌نشین عمان آغاز می‌کنند. مذاکرات این دور سطح و وزن متفاوتی نسبت به دو نشست گذشته دارد که این مهم به‌دلیل جامع بودن مذاکرات پیش رو است. به این معنی که ابتدا هیات‌های فنی و کارشناسی گفت‌وگوها را پیش می‌برند و سپس عراقچی و ویتکاف رؤسای هیات‌ها به ارزیابی و جمع بندی آنچه گذشته است، می‌پردازند. این روند از یکسو نشان‌دهنده پیشرفت مذاکرات و ورود به جزئیات با تمرکز بر برنامه هسته‌ای است و از سوی دیگر با توجه به پیچیدگی‏ها و خطوط قرمز ترسیم‌شده از سوی دو طرف، چالش‌های خاص خود را هم دارد. بنابراین موفقیت مذاکرات امروز می‌تواند تا حد زیادی تکلیف توافق احتمالی را روشن کند. با این حال و برخلاف حضور چهره‌های اقتصادی در مذاکرات روسیه و آمریکا، گزارشی از حضور متخصصان اقتصادی در تیم ایران نیست. در این شرایط، تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه در جذب سرمایه و اتصال قلاب اقتصادی مذاکرات، سخت به نظر می‌رسد. در فضای خوشبینی‌های نسبی به مذاکرات ایران و آمریکا، سلطان‌نشین عمان بار دیگر میزبان گفت‌وگوهای غیرمستقیم تهران و واشنگتن است. این بار اما مذاکرات سطح و وزن متفاوتی از دور اول و دوم دارد و آن به حضور هیات‌های فنی و کارشناسی دو کشور باز می‌گردد. قرار است ابتدا هیات‌های فنی و کارشناسی گفت‌وگوها را پیش ببرند و سپس مذاکره‌کنندگان عالی با پیوستن به گفت‌وگوها به ارزیابی و جمع‌بندی خواهند پرداخت؛ فرمولی که نشان‌دهنده پیشرفت گفت‌وگوها و ورود به جزئیات با تمرکز بر برنامه هسته‌ای با محوریت غنی‌سازی است. با توجه به پیچیدگی‌ها و خطوط قرمز ترسیم‌شده از سوی ایران و آمریکا، این روند در‌عین‌حال کم‌چالش هم نیست. بنابراین موفقیت مذاکرات امروز شنبه ۶ اردیبهشت (۲۶آوریل) در مسقط می‌تواند تا حد زیادی تکلیف توافق احتمالی را روشن کند. در این چارچوب سید‌عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، عصر جمعه در راس یک هیات دیپلماتیک و فنی- کارشناسی برای انجام گفت‌وگوهای غیرمستقیم با آمریکا عازم مسقط شد. استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، نیز پس از دیدار با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در کرملین راهی مسقط می‌شود. هیات فنی ایالات متحده به رهبری مایکل آنتون یکی از مشاوران ارشد ترامپ نیز در مسقط مستقر شده است. در همین ارتباط اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، با اشاره به تفاهم دو طرف جهت برگزاری نشست فنی-کارشناسی همزمان با حضور مذاکره‌کنندگان ارشد دو کشور، گفت: بر اساس برنامه‌ریزی صورت‌گرفته توسط میزبان عمانی و توافق ایران و آمریکا، روز شنبه نشست‌های کارشناسی و گفت‌وگوهای غیرمستقیم وزیر امور خارجه ایران با نماینده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا برگزار خواهد شد. سخنگوی وزارت امور خارجه پیشرفت در مذاکرات را مستلزم نشان‌دادن حسن‌نیت، جدیت و واقع‌نگری از سوی طرف مقابل دانست و تاکید کرد هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران با مد نظر قرار دادن سوابق و تجارب قبلی، هر گام خود را با توجه به رفتار طرف مقابل تنظیم کرده و از هیچ کوششی برای استیفای حقوق و منافع مشروع ملت ایران دریغ نخواهد کرد. همزمان علی شمخانی، مشاور رهبر معظم انقلاب، در پستی در شبکه ایکس با اشاره به جزئیات و روند مذاکرات، به شروط یک توافق خوب پرداخت. شمخانی نوشت: «پرونده‌های اصلی ‎ترامپ بعد از ۱۰۰ روز بلاتکلیف‌اند: یمن، غزه، اوکراین، جنگ تعرفه‌ها و کسری بودجه. مذاکرات مسقط می‌تواند فرصتی برای‌ موفقیت مشترک باشد؛ بر پایه شفافیت (تضمین عدم انحراف)، توازن (رفع همه تحریم‌ها) و قانون‌گرایی (غنی‌سازی در چارچوب حقوق بین‌الملل)».

مذاکرات حول محور غنی‌سازی

در چند روز گذشته مساله غنی‌سازی، از سطح و درجه گرفته تا نظارت‌ها و ذخایر که سه موضوع اصلی این فرآیند به شمار می‌رود، محور گمانه‌زنی ها، تفاسیر و بحث‌و‌نظرهای متفاوتی است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در مصاحبه‌ای مدعی شده اگر جمهوری‌اسلامی ایران برنامه هسته‌ای مسالمت‌آمیز را دنبال کند، فقط مجاز به واردات ۳.۶۷درصد اورانیوم غنی‌شده خواهد بود و به‌هیچ‌وجه مجاز به غنی‌سازی آن نخواهد بود. این اظهارنظر وزیر خارجه ترامپ را برخی به منزله عقب‌نشینی از غنی‌سازی صفر و برچیدن زیرساخت‌های هسته‌ای ایران تفسیر کردند که بارها از سوی روبیو و مایک والتز، مشاور امنیت ملی دولت آمریکا، مطرح شده بود. در همین راستا، نشریه آمریکایی «وال‌استریت‌ژورنال» با اشاره به اظهارات روبیو نوشت: «سخنان اخیر روبیو از آمادگی دولت ترامپ برای همکاری با ایران حکایت دارد. دولت ترامپ آماده است با برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز وابسته به واردات اورانیوم غنی‌شده موافقت داشته باشد.» نشریه آمریکایی در ادامه گزارش خود آورد: «اظهارات روبیو نشان‌دهنده عقب‌نشینی مقامات آمریکا از مواضع خود علیه ایران است. پیش از این والتز خواستار برچیده شدن کامل برنامه هسته‌ای ایران شده بود.» در مقابل، برخی دیگر آن را به منزله تاکید دوباره تندروهای دولت ترامپ بر عدم حق غنی‌سازی داخلی ایران اما این بار با جزئیات جدید که همان وارد کردن اورانیوم غنی‌شده تا سطح ۳.۶۷درصد توافق برجام است، ارزیابی کرده اند. به نظر می‌رسد با توجه به مذاکرات پشت پرده قبل از شروع مذاکرات غیرمستقیم که خطوط قرمز هر دو طرف تعیین شده است، این اظهارات روبیو را می‌توان بخشی از فشار با اهرم مذاکراتی پیش از مذاکرات سرنوشت‌ساز امروز ارزیابی کرد.

ارزیابی مثبت ترامپ از روند مذاکرات

دونالد ترامپ در جریان دیدار با یوناس گار استوره، نخست‌وزیر نروژ، در پاسخ به سوال خبرنگاری درباره روند مذاکرات با ایران گفت: «در رابطه با ایران عملکرد خوبی داریم و مذاکرات بسیار جدی‌ای در جریان است.» او در ادامه با اشاره مجدد به این نکته که «فقط دو گزینه وجود دارد که یکی از آنها اصلا خوب نیست» گفت: «کارهای زیادی داریم انجام می‌دهیم، فقط می‌توانم بگویم که آن توافق در مسیر خوبی قرار دارد. ممکن است به یک تصمیم بسیار بسیار خوبی برسیم و جان‌های زیادی نجات پیدا کند.» رئیس جمهوری آمریکا همچنین در مصاحبه با نشریه تایم در اظهاراتی گفت که آماده‌ است با مقامات ارشد ایران دیدار کند. ترامپ در مصاحبه خود با مجله تایم به مناسبت صدمین روز آغاز ریاست‌جمهوری‌اش، در پاسخ به این پرسش که آیا برای دیدار با مسعود پزشکیان یا رهبر انقلاب ایران آمادگی و تمایل دارد، گفت: «حتما.» ترامپ همچنین درخصوص رویکرد جنگی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفت: او ممکن است وارد جنگ [با ایران] شود، اما ما قرار نیست به جنگ کشیده شویم. البته اگر نتوانیم به توافق برسیم، من ممکن است با میل خود وارد شوم. اگر توافقی حاصل نشود، من نفر اول خواهم بود. اما فکر می‌کنم ما با ایران به توافق خواهیم رسید. هیچ‌کس دیگری نمی‌توانست این کار را انجام دهد.

رئیس تیم کارشناسی آمریکا کیست؟

مایکل آنتون در راس تیم کارشناسان مذاکره‌کننده آمریکا در روز شنبه ۲۶ آوریل قرار دارد. اما او کیست و انتخابش به چه معناست؟ مایکل آنتون نظریه‌پرداز سیاسی است که بیشتر به خاطر تاثیرگذاری‌اش بر تفکر محافظه‌کارانه در حوزه سیاست خارجی شناخته می‌شود، نه به‌عنوان یک دیپلمات با تجربه میدانی. او نویسنده‌ای پرکار است و با مقاله جنجالی خود در سال ۲۰۱۶ با عنوان «انتخابات پرواز ۹۳» به شهرت رسید. انتصاب او به‌روشنی نشان می‌دهد که ترامپ می‌خواهد فردی مسوول مذاکرات فنی باشد که کاملا با دیدگاه راهبردی‌اش همسوست؛ به‌ویژه تمایل او به پرهیز از جنگ. در مه ۲۰۱۹، آنتون درباره استقرار نیرو‌های نظامی آمریکا در خاورمیانه صحبت و تاکید کرد که واکنش آمریکا به تهدیدات ایران با هدف نمایش قدرت و عزم این کشور صورت گرفته است. در نوامبر ۲۰۱۷، مایکل آنتون که در آن زمان سخنگوی شورای امنیت ملی (NSC) زیر نظر رئیس‌جمهور دونالد ترامپ بود، بر عدم خروج یک‌جانبه ایالات متحده از توافق هسته‌ای ایران تاکید کرد. او استدلال کرد که چنین حرکتی نمی‌تواند اهداف دولت را محقق کند و حفظ این توافق، اهرمی برای حل مشکلات آن از طریق کانال‌های دیپلماتیک فراهم می‌آورد. در سال ۲۰۱۰، مایکل آنتون به انتقاد از استراتژی مهار در قبال ایران پرداخت و آن را مشابه رویکرد جنگ سرد با اتحاد جماهیر شوروی دانست. او به هزینه‌های سنگین این استراتژی، از جمله هزینه‌های نظامی، تعهدات دیپلماتیک و پیامد‌های اخلاقی حمایت از حکومت‌های استبدادی اشاره کرد و پیشنهاد داد که چنین استراتژی‌ای ممکن است در بلندمدت پایدار یا مطلوب نباشد.

هیات کارشناسی ایران

مجید تخت‌روانچی معاون سیاسی وزیر خارجه، و کاظم غریب‌آبادی معاون حقوقی و بین‌الملل وزیرخارجه ایران، ریاست هیات فنی ایران را در مذاکرات کارشناسی غیرمستقیم ایران و آمریکا بر عهده دارند. همچنین در این هیات اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت خارجه، دهقانی رئیس اداره برجام، جلالیان و صابری کارشناسان اداره برجام، موحد مشاور غریب‌آبادی و قنبری از کارشناسان بانک مرکزی حضور دارند. محتمل است که در هیات همراه عباس عراقچی ، کارشناسانی از وزارت اقتصاد، نفت و سازمان هواپیمایی نیز حضور داشته باشند. با هم درباره اثر مذاکرات بر بازارها خواندیم:

• اثر مذاکرات بر بازار سهام
• اثر مذاکرات بر بازار ارز

دکتر علینقی مشایخی، اقتصاددان به اذعان طرف های مذاکره، مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا به‌خوبی پیش می‌رود. چنانچه این مذاکرات به نتیجه برسد و روابط بین دو کشور برقرار شود و تحریم‌ها برداشته شود، فضای جدیدی در اقتصاد ایران ایجاد می‌شود. امکان شروع پروژه‌های بزرگی در زمینه‌های بالادست نفت و گاز، انرژی، زیربناها و صنایع با مشارکت سرمایه‌گذاران خارجی فراهم می‌شود. امکان توسعه سریع تبادل کالا، خدمات، تکنولوژی و پول و سرمایه با خارج کشور ممکن می‌شود. امکان به‌کارگیری وسیع استعدادهای طبیعی، انسانی (اعم از ایرانیان داخل و خارج کشور) و موقعیت جغرافیایی کشور فراهم می‌شود. با توجه به استعداد بزرگ کشور برای سرمایه‌گذاری در زمینه‌های بالادستی نفت و گاز، انرژی، زیرساخت‌های راه‌آهن، جاده، بنادر، فرودگاه‌ها، خطوط هوایی، شیرین‌سازی و انتقال آب، معادن و صنایع اساسی مانند پتروشیمی و صنایع فلزی، سیستم بانکی و بیمه و سایر صنایع چنانچه موافقت صورت پذیرد، امکان مشارکت سرمایه‌گذاران خارج طی پنج‌سال می‌تواند به اعدادی نظیر هزارمیلیارد دلار برسد. در این صورت رشد اقتصادی ۸درصد در سال یا بیشتر که در چندین برنامه توسعه کشور هدف‌گذاری می‌شد و هیچ‌وقت اتفاق نیفتاد، ممکن می‌شود. آن‌گاه ایران با رشد و توسعه سریع و عزتمندانه به الگویی برای سایرین تبدیل می‌شود. ولی استفاده از حصول یک توافق و کسب نتایج بالا با چالش‌هایی روبه‌رو خواهد بود. اولین چالش ذهنیت، فرهنگ سازمانی و قابلیت‌هایی است که طی چند دهه در مجموعه مدیریتی و کارشناسی کشور شکل گرفته است و عموما تجربه و توانایی هدایت و مدیریت تعامل سازنده با دنیا را ندارد؛ به‌خصوص در دو دهه گذشته دولت‌ها کمتر توانسته‌اند نیروهای نخبه را در بدنه کارشناسی و مدیریتی خود جذب کنند. بنابراین ظرفیت انسانی و مدیریتی دولت برای استفاده از فرصت‌های بالقوه‌ای که ممکن است پیش آید، محدود است. چالش دوم ساختار سازمانی و مدیریتی دولت است که از چابکی، انسجام و کارآیی لازم برای حرکت کارآمد و کارآ در فضای جدید برخوردار نیست. دولت چهاردهم که بعد از شهادت غیرمنتظره آقای رئیسی و در یک دوران بحرانی زدوخوردهای منطقه‌ای و ترورهای بی‌سابقه شکل گرفت، هنوز از خود انسجام، برنامه و یکپارچگی لازم را نشان نداده است. دولت از متن بحران‌ها با شعار وفاق و به‌کارگیری نیروهایی با ذهنیت‌ها و گرایش‌های سیاسی متفاوتی شکل گرفت. همسو شدن نیروها با گرایش‌های مختلف زمانگیر است و لذا انسجام‌دهی سریع را مشکل می‌سازد. چالش سوم وجود فساد در سازمان‌ها و نهادهایی است که فعالیت‌های مولد و سازنده را به‌شدت آزار می‌دهند و نشانه‌های بارز آن ظهور فسادهای کلان و همچنین رتبه بالای کشور در برداشت مردم از فساد بین کشورهای دنیاست. اگر فسادهای نهادینه‌شده در سازمان‌ها و نهادها کنترل نشود، مانعی برای جذب سرمایه‌گذار و گشایش ارتباط سازنده با دنیاست. شبکه فساد و گستردگی آن، انجام کارها را کُند می‌سازد، سرمایه‌گذاران را خسته و مایوس می‌کند و بهره‌وری را کاهش می‌دهد. درواقع فساد گسترده مانع استفاده از فرصت‌های به‌دست‌آمده می‌شود؛ زیرا سرمایه‌گذارانی که جذب می‌شوند از فضای فاسد می‌گریزند. چالش چهارم گستردگی و دخالت زیاد دستگاه‌های نظارتی و اطلاعاتی در سازمان دولت است که کار انتصابات و تصمیم‌گیری و سرعت عمل و مسوولیت‌پذیری را برای مدیران سخت می‌کند. بالاخره چالش پنجم نیروهایی است که از شرایط تحریم با دور زدن تحریم‌ها فربه شده‌اند و ممکن است با رفع تحریم‌ها قابلیت‌های ثروت‌آفرینی خود را که در دوران تحریم‌ها کاربرد داشت از دست بدهند. این نیروه‌ها ممکن است در فضای جدید بعد از تحریم، کارشکنی و سنگ‌اندازی کنند تا زمینه فعالیت‌های رانت‌جویانه و ثروت‌آفرینی‌شان در فضای تحریمی ادامه پیدا کند. مجموعه این عوامل توان دولت و کشور را برای استفاده از فرصت‌های حاصل در صورت حصول توافق کم می‌کند. لذا در صورت حصول توافق و برای بهره‌برداری از فضایی که ایجاد می‌شود، باید برای مقابله با چالش‌های مزبور آماده شد و برنامه‌ریزی کرد. لازم است قابلیت‌های انسانی، مدیریتی و فرهنگ سازمانی حداقل در دستگاه‌های موثر و خط مقدم تعامل با جهان بازسازی و بهسازی شود. به علاوه ساختار دولت و بوروکراسی و قوانین دست‌وپاگیر و گاهی متضاد که حرکت در ساختار دولتی را کند و مشکل می‌سازد بازطراحی و بهسازی شود. شاید برای استفاده از فرصت‌هایی که پیش می‌آید باید یک ستاد ویژه جذب سرمایه‌گذار و شکل‌دهی مشارکت در سرمایه‌گذاری با دولت، نهادهای عمومی و بخش خصوصی ایجاد کرد این ستاد با جذب و به‌کارگیری نیروهای انسانی مجرب و با قابلیت‌های مناسب ظرفیتی را به‌وجود آورد که با چابکی و قابلیت لازم تعامل با سرمایه‌گذاران خارجی را مدیریت و انجام مراحل اداری و قانونی در سازمان‌های دولتی را برای آنها تسهیل کند. در زمینه همسو‌سازی، بهسازی و ارتقای قابلیت‌های نیروهای موثر در شبکه مدیریت دولت باید به‌طور جد برنامه‌ریزی و اقدام کرد. باید دخالت و مشارکت گسترده نیروهای نظارتی را در مدیریت دستگاه‌های دولتی قطع کرد و کار آنها را منحصر به نظارت بر عملکرد و نه دخالت در تصمیم‌گیری کرد. لذا ایجاد انسجام و یکپارچگی در دولت، کاهش دخالت سازمان‌های نظارتی در تصمیم‌گیری‌ها ضمن حفظ نقش نظارتی آنها بر عملکرد و نه دخالت در مسوولیت‌ها، کاهش بوروکراسی و اصلاح مقررات برای روان‌سازی انجام امور و بالاخره تسهیل استفاده از ظرفیت‌های بخش خصوصی برای تعامل با طرف‌های خارجی از اقداماتی هستند که باید زمینه استفاده از فرصت‌هایی را که در صورت حصول توافق پیش می‌آید، فراهم کند. برای مقابله با فساد باید از یک طرف زمینه‌های بروز فساد را از بین برد و از طرف دیگر با افرادی که فساد می‌کنند صرف‌نظر از وابستگی‌های سیاسی یا سطح مدیریتی آنها قاطعانه برخورد کرد. برای از بین بردن زمینه‌های فساد باید امکان رانت‌جویی از بین برود. اختلاف نرخ ارز دولتی و ارز در بازار آزاد، وجود نرخ بهره تکلیفی برای نظام بانکی، قیمت‌های غیرواقعی حامل‌های انرژی و قیمت‌گذاری‌های دولت در خارج از بازارهای انحصاری از جمله عواملی هستند که موجب فساد زیاد می‌شوند و باید اصلاح شوند. البته در انجام اصلاحات فوق باید با ایجاد تور حمایتی مطمئن شد که گروه‌های کم‌درآمد جامعه در دوران گذار به اقتصاد بدون رانت از نظر معیشت و آموزش و بهداشت و درمان آسیب نبینند. بالاخره مهار اطلاعاتی و امنیتی نیروهایی که مانع رفع تحریم می‌شوند، از جمله مواردی است که باید محیط را برای بهره‌برداری از فرصت‌هایی که در صورت حصول تفاهم پیش می‌آید، آماده کند. منبع: روزنامه دنیای اقتصاد (6 اردیبهشت 140412)