اقتصاد دیجیتال زیر سایه محدودیت اینترنت

بدون تردید، کسب‌وکارهای اینترنت‌محور بیشترین آسیب را از این شرایط متحمل شده‌اند؛ کارشناسان می‌گویند بخشی از تبعات قطع اینترنت، کوتاه‌مدت و ملموس است، اما پیامدهای مهم‌تر آن در کاهش درآمد و از دست‌رفتن بازار شرکت‌های فعال در فضای دیجیتال آشکار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که برآوردها از افت حداقل ۵۰ درصدی درآمد برخی کسب‌وکارها حکایت دارد. در پی این شرایط، با اذعان مسئولان به خسارت‌ها، مقرر شد تسهیلاتی به ارزش ۲ هزار میلیارد تومان برای حمایت از کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال اختصاص یابد. هدف از این بسته حمایتی، تداوم فعالیت، حفظ اشتغال و تقویت ظرفیت‌های توسعه‌ای شرکت‌های دانش‌بنیان و نوآور اعلام شده است. مطابق این تفاهم‌نامه، شناسایی شرکت‌های مشمول، ارزیابی‌های فنی، اقتصادی و مالی و همچنین نظارت بر نحوه تخصیص و مصرف این تسهیلات، به‌طور مشترک توسط وزارت ارتباطات و صندوق نوآوری و شکوفایی انجام خواهد شد. از سوی دیگر، اعلام شد که به‌منظور حمایت از اعضای اتاق بازرگانی تهران در تعطیلات نوروز و در پی محدودیت‌های ناشی از شرایط جنگی، امکان دسترسی به اینترنت بین‌الملل در محل اتاق فراهم شده است تا اعضا با ثبت درخواست بتوانند از این خدمت بهره‌مند شوند. فرشید شکرخدایی، رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری اتاق ایران، در این خصوص توضیح داد که در حال حاضر امکان اتصال تلفن‌های همراه تجار به اینترنت بین‌الملل فراهم نیست و تنها دسترسی از طریق اتاق تهران امکان‌پذیر است. درباره برنامه دولت برای حمایت از کسب‌وکارهای اینترنتی، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت اعلام کرده است که با هماهنگی میان وزارت کار، معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و وزارت ارتباطات، بسته‌ای برای حمایت اضطراری از شرکت‌ها به‌ویژه شرکت‌های دانش‌بنیان تدوین شده است. به گفته او، این بسته شامل حمایت از شرکت‌هایی است که با توقف یا کاهش عرضه یا تقاضا مواجه شده‌اند و همچنین بسته‌های تقویت تقاضا برای خدمات و زیرساخت‌ها و برنامه تأمین زیرساخت‌های برق مورد نیاز شرکت‌ها را دربر می‌گیرد. میزان خسارات چقدر است؟ با تداوم محدودیت‌ها، هنوز رقم نهایی خسارات اعلام نشده است. با این حال، احسان چیت‌ساز-معاون سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات- ضمن اشاره به ارزیابی هفتگی خسارات، گفته است: «در جریان جنگ ۱۲ روزه، در هسته اقتصاد دیجیتال روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان و در لایه‌های دو و سه حدود ۲ همت زیان به کسب‌وکارها وارد شده است.» او تأکید کرد که اندازه‌گیری خسارات بر اساس صورت‌های مالی شرکت‌ها و شاخص‌های اقتصاد دیجیتال ادامه دارد و پس از تکمیل با همکاری مرکز آمار ایران، رقم نهایی منتشر خواهد شد. به گفته مسئولان، اینترنت یک امتیاز نیست بلکه زیرساخت حیاتی اقتصاد محسوب می‌شود. ساماندهی فریلنسرها برای رفع محدودیت از سوی دیگر، در سومین نشست مشترک فعالان اقتصاد دیجیتال در سال ۱۴۰۵ که با میزبانی سازمان نظام صنفی رایانه‌ای تهران برگزار شد، یکی از موضوعات مهم، وضعیت فریلنسرها در شرایط قطع اینترنت بود. در این نشست اعلام شد که ساماندهی فریلنسرها از طریق سازمان نصر در دستور کار قرار گرفته تا دسترسی آن‌ها به اینترنت بین‌الملل هرچه سریع‌تر برقرار شود. محسن پاشا، سرپرست معاونت امنیت مرکز ملی فضای مجازی، نیز از تلاش برای بازگشایی IP کسب‌وکارها و تمرکز بر بهبود زیرساخت شبکه خبر داد. او گفت: فهرست کسب‌وکارهای مشمول از پنج نهاد اصلی از جمله سازمان نصر و اتاق بازرگانی دریافت شده و روند اتصال آن‌ها در حال پیگیری است. به گفته او، رایزنی برای بازگشایی IP های ضروری عمومی نیز ادامه دارد و هدف، تداوم فعالیت کسب‌وکارها در کنار مدیریت مخاطرات است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که هرچند دسترسی کاربران به اینترنت بین‌الملل همچنان با محدودیت همراه است، اما طی روزهای اخیر گزارش‌های غیررسمی از رفع محدودیت برای برخی وب‌سایت‌های تخصصی، علمی و دانشگاهی منتشر شده است؛ موضوعی که هنوز از سوی مراجع رسمی تأیید نشده و ظاهرا این روند بر اساس فهرست‌های تأییدشده ادامه می‌یابد. به طور مثال وزیر علوم در تازه‌ترین اظهارات خود گفته است با وزارت ارتباطات همکاری گسترده ای دارند تا ضمن رعایت جنبه های امنیتی، بتوانند سرویس های اینترنت را با پهنای مناسب در اختیار دانشگاهیان قرار دهند و در این زمینه نیز باید بسته های رایگان در نظر گرفته شود. بخشی از این همکاری اجرایی شده ولی بسته های رایگان هنوز اجرایی نشده است ولی توافقات صورت گرفته است. اقدامات وزارت ارتباطات برای حفظ پایداری خدمات سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، نیز با اشاره به اقدامات انجام‌شده در این دوره تصریح کرد که تلاش شده هیچ‌گونه اختلالی در زندگی مردم ایجاد نشود و خدماتی همچون بانک، پست و سایر سرویس‌های الکترونیک به‌صورت پایدار ارائه گردد. او تأکید کرد: اگرچه ملاحظات امنیتی قابل توجه است، اما دسترسی همه مردم بدون طبقه‌بندی و لیست سفید باید فراهم شود. اینترنت طبقاتی موضوعیتی ندارد و دسترسی باکیفیت به شبکه جهانی، حق همه مردم است. وزیر ارتباطات ابراز امیدواری کرد که این هدف در کوتاه‌ترین زمان ممکن محقق شود. در مجموع، تداوم محدودیت دسترسی به اینترنت بین‌الملل، اگرچه با ملاحظات امنیتی همراه بوده، اما به‌وضوح به یکی از چالش‌های جدی برای اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل شده است؛ چالشی که علاوه بر کاهش قابل توجه درآمد کسب‌وکارها، می‌تواند در بلندمدت به از دست رفتن بازار، تضعیف نوآوری و آسیب به اشتغال منجر شود. هرچند دولت با طراحی بسته‌های حمایتی و اقدامات مقطعی در تلاش برای جبران بخشی از خسارات است، اما فعالان این حوزه بر این باورند که بازگشت پایدار و بدون تبعیض دسترسی به اینترنت، مهم‌ترین پیش‌شرط حفظ و احیای اکوسیستم دیجیتال کشور به شمار می‌رود.