نسخه‌ای برای کاهش واردات برنج و روغن/تولید محصولات اساسی با آب کمتر

به گزارش اقتصادنگار به نقل از ایسنا، کشاورزی ایران با معادله‌ای دشوار روبه‌روست؛ چگونه می‌توان در میانه بحران آب و تغییرات اقلیمی، محصول بیشتری تولید کرد و هم‌زمان وابستگی به واردات را کاهش داد؟ سالانه حدود یک میلیون تن برنج وارد کشور می‌شود، بخش عمده نیاز به دانه‌های روغنی از خارج تامین می‌شود و واردات نهاده‌های دامی نیز همچنان یکی از گره‌های بخش کشاورزی است.

اکنون سازمان تات از آزمایش ارقام برنج با ظرفیت تولید ۱۰ تا ۱۲ تن در هکتار، توسعه کشت کاملینای کم‌آب‌بر و بررسی جایگزینی سورگوم با نیمی از مصرف آب ذرت سخن می‌گوید. رئیس این سازمان در گفت‌وگو با ایسنا، جزئیات این برنامه‌ها را تشریح کرد و به پرسش‌هایی درباره گسترش آفات نوظهور، کیفیت سموم داخلی و حواشی واگذاری سازمان تات نیز پاسخ داد.

غلامرضا گل‌محمدی- معاون وزیر جهاد کشاورزی  و رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی-  درباره اقدامات انجام‌شده برای افزایش تولید محصولات اساسی با مصرف آب کمتر اظهار کرد: مسئله‌محوری در برنامه‌های سازمان تات تقریبا نهادینه شده و تلاش کرده‌ایم برای حل هر چالش، همه بازیگران و بخش‌های مرتبط را وارد میدان کنیم. بحران آب نیز یکی از مهم‌ترین چالش‌های کشور است؛ ازاین‌رو، تقریباً تمام برنامه‌های اصلاحی و پژوهشی سازمان با توجه ویژه به مسئله آب تدوین و اجرا می‌شوند.

وی با اشاره به دستاوردهای این سازمان در حوزه برنج گفت: در سال ۱۴۰۳ رقم جدید برنج معرفی کردیم. این رقم در شرایط عادی کشت و آبیاری، از کیفیتی مشابه برنج‌های با کیفیت بالا برخوردار است، اما در هر هکتار حدود دو تن عملکرد بیشتری دارد و میزان تولید شلتوک آن به شش تن در هکتار می‌رسد.

رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی افزود: رقم برنج جدید در صورت مواجهه با کم‌آبی و تنش‌های آبی انتهای فصل نیز می‌تواند با حدود ۲۰۰۰ مترمکعب آب کمتر در هر هکتار کشت شود. این ویژگی با توجه به کمبود آب در مراحل پایانی فصل کشت برنج، اهمیت زیادی دارد.

گل‌محمدی با تأکید بر لزوم انتقال سریع دستاوردهای پژوهشی به عرصه تولید ادامه داد: یکی از سیاست‌های سازمان تات این است که دانش و فناوری تولیدشده در کوتاه‌ترین زمان ممکن در اختیار کشاورزان قرار گیرد. رقم برنج جدید سال گذشته در سطح ۱۰۰۰ هکتار کشت شد و امسال نیز ۲۰۰۰ هکتار به تولید بذر آن اختصاص یافته است. توسعه گسترده یک رقم جدید به چند سال زمان نیاز دارد، اما برنامه افزایش سطح زیرکشت این رقم در حال اجراست.

وی در ادامه به بررسی ارقام خارجی برنج اشاره کرد و گفت: کشور سالانه حدود یک میلیون تن برنج، عمدتا از انواع باسماتی و پاکستانی، وارد می‌کند. به همین دلیل، ۱۴ رقم خارجی برنج وارد و در شرایط اقلیمی کشور کشت آزمایشی شده‌اند تا میزان سازگاری، کیفیت و عملکرد آن‌ها ارزیابی شود.

رئیس سازمان تات افزود: اگر نتایج این ارزیابی‌ها مطلوب باشد، می‌توان ارقام مناسب را برای کشت در داخل کشور وارد چرخه تولید کرد. این ارقام باید هم با ذائقه مصرف‌کنندگان ایرانی سازگار باشند و هم بتوان از ویژگی‌های مطلوب آن‌ها در برنامه‌های اصلاحی برنج استفاده کرد.

وی با بیان اینکه برخی از این ارقام ظرفیت تولید ۱۰ تا ۱۲ تن در هکتار را دارند، اظهار کرد: اگر بتوانیم از ظرفیت ژنتیکی این ارقام در برنامه‌های اصلاحی داخلی استفاده کنیم و نتایج مناسبی به دست آوریم، امکان دستیابی به خوداتکایی حدود ۹۰ درصدی مورد تأکید در برنامه هفتم توسعه و حتی حرکت به سمت خودکفایی برنج فراهم خواهد شد.گل‌محمدی یکی دیگر از راهکارهای کاهش وابستگی به واردات برنج را توسعه کشت ارقام پرمحصول داخلی دانست و گفت: حتی ارقام پرمحصول داخلی که در مقایسه با ارقام ممتاز ایرانی از کیفیت پخت پایین‌تری برخوردارند، از نظر کیفیت از بسیاری از برنج‌های وارداتی بهتر هستند. اگر مجموعه دولت از این برنامه حمایت کند، می‌توان دست‌کم ۵۰ درصد از سطح زیرکشت برنج کشور را به ارقام پرمحصول داخلی اختصاص داد.
 

خودکفایی در برنج مشروط بر کشت قراردادی

وی اجرای کشت قراردادی را شرط موفقیت این برنامه عنوان کرد و افزود: محصول کشاورز باید پیشاپیش خریدار مشخصی داشته باشد و مطالبات او نیز به‌موقع پرداخت شود. مشکلات و محدودیت‌های مالی دولت قابل درک است، اما کشاورزی که محصول خود را تولید کرده، نباید برای دریافت مطالباتش مدت زیادی منتظر بماند. اگر بازار فروش ارقام پرمحصول تضمین شود و محصول روی دست کشاورز نماند، می‌توان بخش قابل‌توجهی از واردات برنج را کاهش داد. درآمد برای کشاورز اهمیت اساسی دارد و هرگاه کشت یک رقم پرمحصول، در مقایسه با رقم باکیفیت اما کم‌محصول، درآمد بیشتری ایجاد کند، کشاورز نیز به کشت آن تمایل پیدا خواهد کرد.

گل‌محمدی خاطرنشان کرد: با تلفیق کشت ارقام باکیفیت و ارقام پرمحصول و جایگزینی تولید داخلی با حدود یک میلیون تن برنج وارداتی، می‌توان بخش زیادی از نیاز کشور را تأمین و بازار برنج را از بسیاری از واسطه‌گری‌ها، نوسان‌ها و چالش‌های موجود دور کرد.
 

رد ادعای کیفیت بالاتر گندم وارداتی نسبت به تولید داخل

گل‌محمدی در پاسخ به ادعای کیفیت بالاتر گندم وارداتی نسبت به تولید داخل گفت: در برنامه‌های اصلاحی گندم، علاوه بر تولید ارقام متحمل به تنش‌های زیستی و غیرزیستی، میزان پروتئین و گلوتن نیز از شاخص‌های اصلی ارزیابی ارقام است.

وی افزود: میزان پروتئین تمام ارقام گندم معرفی‌شده از سوی سازمان تات که در کشور کشت می‌شوند، بیش از ۱۲ درصد است و ارقامی با ۱۳ تا ۱۴ درصد پروتئین نیز در اختیار داریم. بنابراین کیفیت گندم داخلی از گندم وارداتی پایین‌تر نیست و نتایج آزمایشگاهی، گزارش رسمی سازمان غله و بررسی‌های سازمان تات نیز این موضوع را تأیید می‌کند.

گل‌محمدی درباره عملکرد ارقام داخلی نیز گفت: برخی ارقام معرفی‌شده توسط محققان سازمان تات در سطح حدود ۴۰۰ هزار هکتار و با عملکرد بیش از هفت تن در هکتار کشت می‌شوند. با این حال، تکثیر هسته‌های اولیه بذر و تأمین بذر کافی برای تولیدکنندگان زمان‌بر است و به همین دلیل گسترش ارقام جدید بلافاصله پس از معرفی امکان‌پذیر نیست.

رئیس سازمان تات تأکید کرد که تمام ارقام گندم کشت‌شده در مزارع کشور توسط این سازمان و مؤسسه‌های تحقیقاتی وابسته به آن تولید و معرفی شده‌اند.

خوداتکایی در روغن ممکن یا غیر ممکن؟

گل‌محمدی درباره وابستگی کشور به واردات روغن گفت: اگرچه خودکفایی کامل در همه محصولات امکان‌پذیر نیست، افزایش خوداتکایی در محصولات اساسی برای تأمین امنیت غذایی ضروری است. از این رو، تولید ارقام پرمحصول و کم‌آب‌بر دانه‌های روغنی و توسعه سطح زیرکشت آن‌ها در دستور کار قرار دارد.

وی با اشاره به توسعه کشت کاملینا افزود: این گیاه روغنی و کم‌آب‌بر با حدود ۱۵۰ میلی‌متر بارندگی و استفاده از آب سبز قابلیت تولید دارد و برای کشت در اراضی دیم مناسب است. سطح زیرکشت کاملینا امسال به ۲۴ هزار هکتار رسیده و برنامه افزایش آن به ۴۰ هزار هکتار در نظر گرفته شده است. همچنین برای نخستین‌بار دانه کاملینا مانند کلزا قیمت‌گذاری شده و تکثیر بذر آن نیز در حال انجام است. در برنامه هفتم توسعه، تأمین ۴۰ درصد نیاز کشور به دانه‌های روغنی از تولید داخل هدف‌گذاری شده است و در صورت محقق نشدن کامل این هدف، باید دست‌کم ۲۵ تا ۳۰ درصد نیاز از تولید داخلی تأمین شود.

لاش برای جایگزینی سورگوم به جای ذرت

گل‌محمدی درباره کاهش وابستگی به واردات نهاده‌های دامی گفت: سازمان تات تاکنون ۱۱ رقم گیاه علوفه‌ای از جمله ماشک و خلر معرفی کرده که هفت رقم آن مربوط به دو سال اخیر است. تولید بذر این گیاهان نیز از ۴۰۰ کیلوگرم در سال ۱۴۰۲ به ۱۰۰ تن رسیده و سطح زیرکشت آنها طی دو سال گذشته به ۱۱۴ هزار هکتار با تولید حدود ۵۰۰ هزار تن ماده خشک افزایش یافته است. هدف‌گذاری سازمان، افزایش سطح زیرکشت به ۵۰۰ هزار هکتار تا سال ۱۴۰۷ است.

وی با اشاره به امکان جایگزینی سورگوم کم‌آب‌بر با ذرت افزود: برنامه‌های اصلاحی برای کاهش میزان سلیس ارقام سورگوم در حال اجراست و امسال نیز یک رقم خارجی با سلیس کمتر در ایستگاه‌های تحقیقاتی کشت شده است. این رقم دوره رشد ۳۵ تا ۴۰ روزه دارد، حدود نصف ذرت آب مصرف می‌کند و در برخی مناطق تا چهار چین محصول می‌دهد.

رئیس سازمان تات گفت: ارزیابی عملکرد، کیفیت سیلاژ و ارزش تغذیه‌ای این رقم تا پایان سال ادامه دارد و در صورت تأیید و ثبت رسمی، از سال آینده وارد مرحله ترویجی می‌شود. پیش‌بینی می‌شود طی یک تا دو سال آینده امکان کشت گسترده آن و جایگزینی بخشی از ذرت مصرفی در جیره دام فراهم شود.

بازگردانی ضایعات و پسماند کشاورزی به چرخه مصرف

گل‌محمدی در ادامه، استفاده از ضایعات و پسماندهای کشاورزی برای تولید خوراک دام را از دیگر برنامه‌های دولت چهاردهم برشمرد و گفت: درحال‌حاضر یکی از کارخانه‌های خوراک دام در یکی از استان‌های غربی کشور، سالانه حدود ۳۰۰۰ تن خوراک دام را با استفاده از ضایعات و پسماندهای کشاورزی تولید می‌کند.

آفات نوظهور  در سایه تغییرات اقلیمی

رئیس سازمان تات درباره تأثیر کم‌آبی، خشکسالی و تغییرات اقلیمی بر گسترش آفات گفت: تغییرات اقلیمی جمعیت و الگوی پراکنش آفات را تغییر داده و برخی گونه‌هایی که پیش‌تر آفت اقتصادی نبودند، اکنون خسارت‌زا شده‌اند. همچنین برخی آفات جدید وارد کشور شده‌اند و مؤسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی برای شناسایی و کنترل آفات نوظهور پیش از گسترش و طغیان آنها برنامه‌های مشخصی دارد.

گل‌محمدی سرخرطومی حنایی خرما را یکی از این آفات دانست و افزود: روش‌هایی برای کنترل و درمان درختان آلوده به دست آمده و روش‌های تشخیص زودهنگام نیز در حال تکمیل است. تاکنون حدود ۸۰ درصد درختان آلوده شناسایی‌شده در هفت استان خرماخیز کشور تحت درمان قرار گرفته‌اند.

کاهش سموم پرخطر به ۲۰ درصد
 

معاون وزیر جهاد کشاورزی درباره کیفیت آفت‌کش‌های داخلی گفت: بررسی‌ها نشان نمی‌دهد کیفیت عمومی این محصولات پایین باشد و در مطالعات انجام‌شده، کمتر از پنج درصد محصولات بررسی‌شده کارایی لازم را نداشتند. عواملی مانند زمان و روش سمپاشی، تراکم و مرحله رشدی آفت، نوع دستگاه و کیفیت آب نیز بر اثربخشی سموم تأثیرگذارند؛ بنابراین کاهش کارایی را نمی‌توان صرفاً به کیفیت آفت‌کش نسبت داد. کنترل حدود ۸۰ درصد جمعیت آفت با یک نوبت سمپاشی قابل‌قبول است و تأخیر در شناسایی و افزایش تراکم آفت می‌تواند نتیجه سمپاشی را کاهش دهد. در مجموع آفت‌کش‌های موجود از کیفیت و کارایی قابل‌قبولی برخوردارند، مگر در مواردی مانند محصولات قاچاق یا دست‌کاری‌شده.

رئیس سازمان تات خاطرنشان کرد: در گذشته حدود ۸۰ درصد آفت‌کش‌های مصرفی کشور پرخطر و ۲۰ درصد کم‌خطر بودند، اما امروز این نسبت معکوس شده و سهم آفت‌کش‌های پرخطر به حدود ۲۰ درصد کاهش یافته است. سازمان تات و سازمان حفظ نباتات نیز برای کاهش بیشتر این سهم برنامه مشترک دارند.

واگذاری بخش‌هایی از سازمان تات به بخش خصوصی؛ آری یانه؟

گل‌محمدی درباره واگذاری بخش‌هایی از سازمان تات به شرکت‌های خصوصی یا دانش‌بنیان گفت: موضوعی با عنوان واگذاری سازمان تات مطرح نیست. براساس بند «ث» ماده ۳۳ برنامه هفتم پیشرفت، دولت مکلف شده با هدف افزایش اثربخشی، حذف وظایف موازی و افزایش نقش بخش غیردولتی، ساختار و وظایف سازمان تات و مؤسسه‌های وابسته را بازطراحی کند.هدف از این بازطراحی، استفاده نظام‌مند از ظرفیت دانشگاه‌ها، پژوهشگران، بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان است. درحال‌حاضر ۳۴ مرکز رشد در مجموعه مراکز تحقیقاتی سازمان فعالیت دارند و شرکت‌های دانش‌بنیان و واحدهای فناور در آنها مستقر هستند. پارک علم و فناوری کشاورزی و منابع طبیعی نیز بستری برای توسعه این همکاری‌ها فراهم کرده است.

رئیس سازمان تات تاکید کرد: هیچ مرکز، بخش یا زمینی از سازمان واگذار نخواهد شد و وظایف حاکمیتی از جمله نظارت و ثبت نهاده‌ها، حفاظت از منابع ژنتیکی و ایمنی زیستی نیز قابل واگذاری نیست.

گل‌محمدی با بیان اینکه سازمان تات از مشارکت همه پژوهشگران استقبال می‌کند، گفت: تنها ۱۷ درصد اعضای هیئت‌علمی حوزه کشاورزی و منابع طبیعی کشور در سازمان تات و ۸۳ درصد در دانشگاه‌ها و سایر مراکز پژوهشی فعالیت دارند. هدف این است که از این ظرفیت علمی برای پژوهش‌های مسئله‌محور و ارائه نتایج قابل استفاده در مزرعه بهره گرفته شود.