صنعت فولاد ایران؛ از خرید فناوری تا ضرورت خلق دانش فنی

به گزارش اقتصاد نگار و به نقل از مدیریت ارتباطات گروه فولاد مبارکه، وی، در تشریح دلایل کندی حرکت صنعت فولاد کشور به سمت توسعه فناوری اظهار کرد: شکل‌گیری صنعت فولاد ایران به سال ۱۳۴۶ و کلنگ‌زنی ذوب‌آهن اصفهان بازمی‌گردد. در مقایسه با بسیاری از کشورهای دیگر، صنعت فولاد ایران صنعتی جوان است و در سال‌های آغازین فعالیت، به دلیل فقدان دانش فنی و زیرساخت‌های صنعتی لازم، ناچار بودیم فناوری موردنیاز را از خارج خریداری و به کشور منتقل کنیم. در آن مقطع، نصب تجهیزات یا با اتکا به توان داخلی انجام می‌شد یا با کمک شرکت‌های خارجی و متخصصان آنها به مرحله اجرا می‌رسید.
رییس انجمن تولید کنندگان فولاد ایران افزود: در سال‌های ابتدایی توسعه صنعت فولاد، بهره‌برداری از واحدها با مشکلات متعددی همراه بود و بخش قابل‌توجهی از توان مجموعه‌ها صرف برطرف کردن مسائل اولیه می‌شد. گاهی چهار تا پنج سال زمان لازم بود تا یک واحد صنعتی به شرایط مطلوب بهره‌برداری برسد. در چنین فضایی، افزایش ظرفیت تولید، بهبود عملکرد واحدها و مدیریت مصرف انرژی، مهم‌ترین دغدغه‌های فعالان این صنعت بود.
وی، با اشاره به توسعه واحدهای بزرگ فولادی کشور، از جمله فولاد خوزستان و فولاد مبارکه، گفت: تا سال ۱۳۸۵ بخش عمده صنعت فولاد در اختیار دولت قرار داشت و دولت مسئولیت خرید و انتقال فناوری، نصب و راه‌اندازی تجهیزات و حتی استفاده از نیروهای خارجی برای راه‌اندازی واحدها را برعهده می‌گرفت.
سبحانی ادامه داد: پس از اصلاح اصل ۴۴ قانون اساسی و فراهم شدن زمینه واگذاری فعالیت‌ها به بخش خصوصی، به‌تدریج شرایط فعالیت در صنعت فولاد تغییر کرد و شرکت‌های بزرگ و مجموعه‌های خصوصی نقش پررنگ‌تری در این صنعت به دست آوردند. با این حال، رویکرد غالب همچنان تولیدمحور بود و تمرکز اصلی شرکت‌ها بر افزایش تولید و ظرفیت‌سازی قرار داشت.
وی با اشاره به راهبردهای تولیدی شرکت‌های بزرگ فولادی تصریح کرد: برای مثال، فولاد مبارکه سهم قابل‌توجهی از تولید فولاد کشور را در اختیار دارد و حفظ این جایگاه یکی از اهداف مهم آن محسوب می‌شود. طبیعی است مجموعه‌ای که حدود ۴۰ درصد تولید فولاد کشور را به خود اختصاص داده، بخش مهمی از برنامه‌ریزی خود را بر حفظ این سهم و پاسخگویی به نیازهای تولیدی متمرکز کند. در چنین شرایطی ممکن است توسعه محصولات کیفی‌تر و حرکت به سمت فناوری‌های پیشرفته، به اندازه افزایش ظرفیت تولید مورد توجه قرار نگیرد؛ هرچند فولاد مبارکه در مقاطع مختلف حرکت به سمت تولید محصولات باکیفیت‌تر و ورق‌های تخصصی را نیز دنبال کرده است.
چالش انتقال فناوری؛ فراتر از خرید تجهیزات
رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران با اشاره به موانع انتقال فناوری از خارج از کشور اظهار کرد: یکی دیگر از موضوعات اثرگذار، نحوه تأمین و انتقال فناوری است. در مقاطعی امکان خرید کامل فناوری از شرکت‌های خارجی وجود داشت، اما در دوره‌هایی مقررات بر استفاده حداکثری از توان داخل تأکید می‌کردند. در چنین شرایطی، شرکت خارجی فناوری خود را ارائه می‌دهد، اما زمانی که قرار است بخش عمده تجهیزات یا دانش فنی از داخل تأمین شود، ممکن است محدودیت‌هایی به وجود آید.
سبحانی افزود: برای نمونه، ممکن است یک شرکت خارجی اعلام کند که با توجه به الزامات فنی، امکان تأمین بیش از حدود ۴۵ درصد تجهیزات یا امکانات موردنیاز از داخل کشور را ندارد. این موضوع نشان می‌دهد که صرف تأکید بر استفاده از توان داخلی، بدون توسعه واقعی دانش و قابلیت‌های فناورانه، برای دستیابی به اهداف موردنظر کافی نیست.
وی تأکید کرد: اگر بخواهیم صنعت فولاد کشور را به جایگاهی برسانیم که در سطح جهانی صاحب فناوری و دانش فنی باشد، باید مفهوم فناوری را به‌درستی تعریف کنیم. فناوری صرفاً خرید تجهیزات یا استفاده از ماشین‌آلات پیشرفته نیست، بلکه دانش طراحی، توسعه فرایندها و توانایی ایجاد و تکمیل چرخه‌های صنعتی را نیز شامل می‌شود.

سبحانی با اشاره به اهمیت توسعه دانش فنی در فرایند تولید آهن گفت: در این فرایند، موضوع تنها در اختیار داشتن تجهیزات نیست؛ بلکه طراحی فرایندهای تولید، دستیابی به عیار موردنیاز مواد اولیه و توسعه روش‌های مختلف تولید، از جمله احیای مستقیم، اهمیت اساسی دارد. ممکن است در گذشته تجهیزاتی خریداری کرده و با استفاده از آنها به تولید رسیده باشیم، اما این موضوع به معنای برخورداری کامل از فناوری نیست.
وی خاطرنشان کرد: فناوری زمانی شکل می‌گیرد که بتوانیم دانش فنی را در داخل کشور توسعه دهیم، فرایندها را طراحی کنیم و متناسب با نیازهای خود، قابلیت‌های صنعتی جدیدی به وجود آوریم.
رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران ادامه داد: باید به‌تدریج از مرحله خرید و استفاده از فناوری عبور کنیم و به این پرسش‌ها پاسخ دهیم که چرا در برخی حوزه‌ها همچنان وابسته هستیم، چه محدودیت‌هایی مانع توسعه فناوری شده‌اند و چگونه می‌توان این موانع را برطرف کرد. پاسخ به این پرسش‌ها باید مبنای حرکت آینده صنعت فولاد کشور قرار گیرد.
سبحانی تأکید کرد: از یک مرحله به بعد، افزایش ظرفیت تولید به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای توسعه‌ای صنعت باشد. همچنین سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های موجود لزوماً به معنای پیشرفت فناورانه نیست. در چنین شرایطی باید به سمت فعالیت‌های جدید، توسعه دانش فنی و ایجاد قابلیت‌هایی حرکت کنیم که امکان طراحی و ساخت تجهیزات و توسعه فرایندهای تولید را در داخل کشور فراهم می‌کنند.
وی افزود: دستیابی به دانش فنی و حرکت به سمت توسعه فناوری داخلی باید به یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی در صنعت فولاد تبدیل شود؛ مسیری که می‌تواند وابستگی به فناوری خارجی را کاهش دهد و جایگاه صنعت فولاد ایران را در عرصه جهانی ارتقا بخشد.
شرکت‌های فناورانه باید بازار هدف خود را مشخص کنند
رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران در پاسخ به این پرسش که آیا اقتصاد ایران ظرفیت لازم برای توسعه و تجاری‌سازی فناوری را دارد، گفت: توسعه فناوری بدون وجود اقتصاد و بازار هدف، معنا و توجیه کافی نخواهد داشت. باید بررسی کنیم که آیا بازار داخلی ظرفیت لازم برای حمایت از توسعه فناوری را دارد یا خیر. از سوی دیگر، هر شرکتی که وارد این عرصه می‌شود، باید نگاه بین‌المللی داشته باشد و بتواند فناوری خود را در بازارهای جهانی عرضه کند.
وی با اشاره به روند شکل‌گیری توان مهندسی در صنعت فولاد کشور اظهار کرد: نسل نخست نیروهای متخصصی که در ساخت و بهره‌برداری از کارخانه‌های فولادی مشارکت داشتند، عمدتاً با استفاده از نقشه‌ها و دانش فنی شرکت‌های خارجی فعالیت می‌کردند. در ادامه، برخی از این نیروها با تشکیل شرکت‌های مهندسی و تکیه بر تجربه عملی و مهندسی معکوس، به‌تدریج توانایی طراحی، ساخت و اجرای پروژه‌های صنعتی را در داخل کشور توسعه دادند.
سبحانی افزود: برای نمونه، در جریان توسعه کارخانه‌های فولادی، تعدادی از متخصصانی که در مراحل طراحی، ساخت و راه‌اندازی واحدهای اولیه حضور داشتند، شرکت‌های مهندسی تشکیل دادند و با اتکا به تجربه و دانش فنی خود، اجرای پروژه‌های بعدی را برعهده گرفتند. این روند به انباشت دانش مهندسی و شکل‌گیری توانمندی‌های فنی در داخل کشور کمک کرد.
وی تأکید کرد: شرکت‌هایی که در این مسیر شکل می‌گیرند، باید از سطح کپی‌برداری و تکرار تجربه‌های گذشته فراتر بروند و به توسعه فناوری دست پیدا کنند. این شرکت‌ها زمانی می‌توانند به جایگاهی پایدار برسند که علاوه بر تأمین نیاز صنعت داخلی، توانایی فروش خدمات مهندسی و فناوری در بازارهای بین‌المللی را نیز به دست آورند.
رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران با اشاره به ظرفیت‌های صنعت فولاد کشور خاطرنشان کرد: ایران حدود ۵۵ میلیون تن ظرفیت تولید فولاد دارد، اما تمام این ظرفیت به‌طور کامل مورد بهره‌برداری قرار نمی‌گیرد. بنابراین، در کنار توسعه توان فنی و مهندسی، باید به اقتصادی بودن فناوری‌ها، امکان تجاری‌سازی آنها و ظرفیت بازارهای داخلی و خارجی نیز توجه کرد.
سبحانی تصریح کرد: توسعه فناوری زمانی توجیه‌پذیر است که به ایجاد ارزش اقتصادی و سودآوری منجر شود. ازاین‌رو، شرکت‌های فعال در حوزه فناوری باید از ابتدای فعالیت، بازار هدف خود را مشخص کنند و با در نظر گرفتن نیازهای داخلی و فرصت‌های بین‌المللی، درباره سرمایه‌گذاری و توسعه محصولات فناورانه تصمیم بگیرند.
در مجموع، تجربه چند دهه فعالیت صنعت فولاد ایران نشان می‌دهد که عبور از مرحله تأمین تجهیزات و افزایش ظرفیت تولید، شرط لازم برای ورود به مرحله جدیدی از توسعه صنعتی است. مرحله‌ای که در آن، مزیت رقابتی نه صرفاً با میزان تولید، بلکه با توان طراحی، نوآوری، توسعه دانش فنی و عرضه فناوری در بازارهای جهانی سنجیده می‌شود.

بر این اساس، آینده صنعت فولاد کشور بیش از هر زمان دیگری به توانایی شرکت‌ها در تبدیل تجربه صنعتی به دانش فناورانه و خلق ارزش اقتصادی وابسته خواهد بود.