بهار متفاوت برای اقتصاد ایران

به گزارش اقتصادنگار به نقل از ایسنا، گزارش حساب‌های ملی فصلی مرکز آمار ایران از عملکرد اقتصاد در بهار ۱۴۰۵ نشان می‌دهد تولید ناخالص داخلی کشور با احتساب نفت ۱۰.۱ درصد و بدون احتساب نفت ۴.۶ درصد کاهش یافته است؛ افتی که هم‌زمان با کاهش شدید فعالیت در صنایع و معادن، افت خدمات، کاهش سرمایه‌گذاری و سقوط صادرات ثبت شده است و به طور قطع جنگ، تحریم و فشارهای منطقه‌ای در کاهش سهم نفت و صنعت در رشد اقتصادی ایران موثر بوده است.

بر اساس آخرین نتایج حساب‌های ملی فصلی مرکز آمار ایران، محصول ناخالص داخلی کشور به قیمت‌های ثابت سال ۱۴۰۰ در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ با احتساب نفت به ۲۱ هزار و ۷۹۵ هزار میلیارد ریال رسید. این رقم در بهار ۱۴۰۴ معادل ۲۴ هزار و ۲۵۵ هزار میلیارد ریال بود. به این ترتیب، تولید ناخالص داخلی با نفت در یک سال ۱۰.۱ درصد کاهش یافته است.

اقتصاد بدون نفت نیز از افت در امان نمانده است. GDP بدون نفت از ۱۸ هزار و ۴۹ هزار میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۴ به ۱۷ هزار و ۲۲۶ هزار میلیارد ریال در بهار ۱۴۰۵ کاهش یافته و رشد اقتصادی بدون نفت به منفی ۴.۶ درصد رسیده است.

سه گروه اصلی اقتصاد چه وضعیتی داشتند؟

بررسی سمت تولید نشان می‌دهد افت اقتصادی در همه بخش‌ها یکسان نبوده است. در میان سه گروه عمده اقتصاد، کشاورزی تنها گروهی است که در بهار ۱۴۰۵ رشد مثبت داشته؛ در مقابل، صنایع و معادن با افت دو رقمی و خدمات با کاهش قابل توجه ارزش افزوده مواجه شده‌اند.

این ارقام نشان می‌دهد موتور اصلی افت اقتصاد در بهار امسال، تنها نفت نبوده است؛ زیرا حتی با کنار گذاشتن نفت، اقتصاد با کاهش ۴.۶ درصدی مواجه شده و صنایع و معادن بدون نفت نیز رشد منفی ۵.۲ درصدی داشته‌اند.

افت شدید در صنایع و معادن

گروه صنایع و معادن با ثبت رشد منفی ۱۴.۷ درصدی بیشترین کاهش را در میان گروه‌های عمده اقتصادی تجربه کرده است. بررسی زیرگروه‌های این بخش نیز از گستردگی افت حکایت دارد. به این ترتیب، افت گروه صنایع و معادن تنها به نفت محدود نبوده و بخش صنعت، ساختمان، انرژی و معدن نیز همگی رشد منفی را ثبت کرده‌اند.

کشاورزی؛ تنها بخش با رشد مثبت

در نقطه مقابل، گروه کشاورزی در سه‌ماهه نخست امسال ۲.۳ درصد رشد داشته است. این گروه شامل زراعت و باغداری، دامداری، جنگلداری و ماهیگیری است.

با وجود رشد مثبت کشاورزی، وزن این بخش در اقتصاد به اندازه‌ای نیست که بتواند کاهش صنایع و معادن و افت خدمات را جبران کند. ضمن آنکه رشد واقعی تولید باید از تغییرات قیمت‌ها تفکیک شود.

خدمات هم وارد محدوده منفی شد

گروه خدمات نیز که سهم قابل توجهی از فعالیت اقتصادی کشور را دربر می‌گیرد، در بهار ۱۴۰۵ با کاهش ۴.۸ درصدی ارزش افزوده مواجه شد. این گروه طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها شامل عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، حمل‌ونقل و انبارداری، اطلاعات و ارتباطات، خدمات مالی و بیمه، مستغلات، آموزش، سلامت و سایر خدمات عمومی و شخصی را شامل می‌شود.

با این حال، عملکرد درون گروه خدمات یکسان نبوده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده از جزئیات حساب‌های ملی، واسطه‌گری مالی رشد ۲ درصدی داشته و سایر خدمات عمومی، اجتماعی و شخصی نیز در محدوده رشد مثبت قرار گرفته‌اند.

سمت هزینه؛ تقاضای داخلی و خارجی هم عقب نشست

در روش هزینه، تولید ناخالص داخلی از اجزای تقاضای نهایی تشکیل می‌شود. بررسی عملکرد این اجزا در سه‌ماهه نخست ۱۴۰۵ نشان می‌دهد افت اقتصادی فقط از سمت تولید رخ نداده و اجزای تقاضا نیز عمدتاً با کاهش مواجه بوده‌اند.

این ارقام نشان می‌دهد هم مصرف داخلی و هم سرمایه‌گذاری کاهش یافته‌اند و تجارت خارجی نیز با افت شدید مواجه شده است. در این میان، افت ۳۵.۷ درصدی صادرات کالا و خدمات بزرگ‌ترین کاهش در میان اجزای اصلی تقاضای نهایی بوده است.

سرمایه‌گذاری یکی از نقاط مهم گزارش

تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در بهار ۱۴۰۵ با رشد منفی ۸.۴ درصدی مواجه شده است. این شاخص یکی از متغیرهای مهم برای ارزیابی روند سرمایه‌گذاری و ظرفیت تولید آینده اقتصاد است. کاهش سرمایه‌گذاری در شرایطی رخ داده که اقتصاد هم‌زمان با افت تولید صنعتی، کاهش فعالیت ساختمانی و محدودیت‌های تجاری مواجه بوده است. بر اساس جزئیات منتشرشده، سرمایه‌گذاری در ماشین‌آلات نیز در این فصل حدود ۹.۷ درصد کاهش داشته است.

صادرات بیشترین افت در سمت تقاضا

در بخش خارجی اقتصاد، صادرات کالا و خدمات در بهار امسال ۳۵.۷ درصد کاهش یافته، این در حالی است که در بهار ۱۴۰۴ نیز صادرات رشد منفی داشت. کاهش صادرات در کنار افت تولید نفت، کاهش فعالیت صنعتی و اختلال در تجارت خارجی، از مهم‌ترین عواملی است که بر عملکرد اقتصادی فصل نخست امسال اثر گذاشته است.

واردات کالا و خدمات نیز در بهار ۱۴۰۵ با رشد منفی ۱۴.۸ درصدی مواجه شده است. کاهش هم‌زمان صادرات و واردات، تصویری از کوچک‌شدن حجم مبادلات خارجی در این دوره ارائه می‌کند.

فاصله ۲۱ درصدی میان GDP با نفت و بدون نفت

مقایسه GDP با نفت و بدون نفت در بهار ۱۴۰۵ نکته مهم دیگری را آشکار می‌کند. تولید ناخالص داخلی با نفت ۲۱ هزار و ۷۹۵ هزار میلیارد ریال بوده، در حالی که رقم بدون نفت ۱۷ هزار و ۲۲۶ هزار میلیارد ریال ثبت شده است.

به بیان ساده، حدود ۴ هزار و ۵۶۹ هزار میلیارد ریال از GDP این فصل مربوط به بخش نفتی بوده است؛ یعنی معادل حدود ۲۱ درصد از GDP با نفت در این محاسبه قیمتی. این اختلاف همچنین نشان می‌دهد چرا افت تولید نفت اثر قابل توجهی بر نرخ رشد کل اقتصاد داشته است.

سری زمانی رشد اقتصادی؛ از نوسان‌های دهه ۱۳۹۰ تا افت بهار ۱۴۰۵

بررسی سری زمانی رشد اقتصادی ایران از سال ۱۳۹۱ نشان‌دهنده اقتصادی با نوسان‌های شدید و چندین دوره افت قابل توجه است. در این دوره، شوک‌های تحریمی، افت درآمدهای نفتی، رکود سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸، همه‌گیری کرونا و سپس دوره‌های رونق و رکود متفاوت، مسیر رشد فصلی اقتصاد را تغییر داده‌اند.

داده‌های تاریخی منتشرشده درباره سری زمانی رشد GDP نیز نشان می‌دهد رشد فصلی در دهه ۱۳۹۰ بارها میان محدوده‌های مثبت و منفی جابه‌جا شده است و دوره‌های افت در سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹ یکی از مهم‌ترین نقاط این مسیر بوده‌اند.

در سال‌های پس از آن، اقتصاد برای چند فصل متوالی رشد مثبت را تجربه کرد، اما از سال ۱۴۰۲ به بعد روند رشد در بخش‌های غیرنفتی با نوسان بیشتری همراه شد. بررسی‌های منتشرشده بر اساس داده‌های حساب‌های ملی نشان می‌دهد رشد اقتصادی از تابستان ۱۴۰۲ با کاهش تدریجی مواجه شد و در نهایت در بهار ۱۴۰۵ به منفی ۱۰.۱ درصد با نفت رسید.

این جدول، تصویر روند را نشان می‌دهد و جایگزین جدول عددی کامل فصلی نیست؛ برای انتشار این بخش به صورت نمودار، ارقام دقیق هر فصل باید از سری زمانی رسمی مرکز آمار استخراج شود.

اقتصاد در بهار ۱۴۰۵ از دو سمت تولید و تقاضا عقب نشست

آمارهای بهار ۱۴۰۵ تصویری از انقباض هم‌زمان در دو سوی اقتصاد ارائه می‌کند. در سمت تولید، GDP با نفت ۱۰.۱ درصد و بدون نفت ۴.۶ درصد کاهش یافته است. صنایع و معادن با افت ۱۴.۷ درصدی بیشترین کاهش را میان گروه‌های اصلی داشته‌اند، خدمات ۴.۸ درصد کوچک‌تر شده و تنها کشاورزی با رشد ۲.۳ درصدی در محدوده مثبت قرار گرفته است.

در سمت هزینه نیز مصرف خصوصی ۴ درصد، مصرف دولت ۱.۷ درصد و تشکیل سرمایه ثابت ناخالص ۸.۴ درصد کاهش یافته‌اند. هم‌زمان صادرات کالا و خدمات ۳۵.۷ درصد و واردات ۱۴.۸ درصد افت کرده‌اند.

در مجموع، داده‌های فصل نخست سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد کاهش رشد اقتصادی محدود به نفت نیست؛ زیرا حتی با حذف نفت نیز اقتصاد با رشد منفی مواجه شده است. از سوی دیگر، افت سرمایه‌گذاری و کاهش مصرف و تجارت خارجی، نشان‌دهنده آن است که انقباض اقتصادی در بهار امسال هم در سمت عرضه و هم در سمت تقاضا مشاهده شده است.