چشم‌انداز بازار جهانی خوراک آبزیان؛ تحول بازار ۱۱۲ میلیارد دلاری خوراک آبزیان با پروتئین جایگزین

اقتصادنگار – در دهه پیش‌رو، آبزی‌پروری نه صرفاً به عنوان یک فعالیت کشاورزی، بلکه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین خطوط مقدم مبارزه با بحران غذا، تغییر اقلیم و فشار منابع طبیعی شناخته خواهد شد. بازار جهانی خوراک آبزیان که در سال ۲۰۲۵ حدود ۷۱.۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود، بر اساس پیش‌بینی‌ها تا سال ۲۰۳۲ به ۱۱۲.۲۷ میلیارد دلار خواهد رسید؛ یعنی رشدی با نرخ میانگین مرکب سالانه ۶.۷۱ درصد. اما آنچه این بازار را از یک رشد خطی ساده متمایز می‌کند، تحولی در جنس مواد اولیه آن است؛ جایی که ضایعات، قارچ، جلبک و حشره، جایگزین پودر ماهی و سویای سنتی می‌شوند.
فشار صید بی‌رویه؛ چالش آغاز تحول
بر اساس گزارش فائو، ۹۰ درصد از ذخایر شیلات تجاری در جهان یا بیش از حد مجاز صید می‌شوند یا در ظرفیت کامل زیستی قرار دارند. این در حالی است که همچنان بخش قابل توجهی از خوراک آبزیان متکی بر پودر ماهی به‌دست‌آمده از همین منابع در حال افول است. هم‌زمان با افزایش دمای دریاها، اسیدی شدن اقیانوس‌ها و تهدید زیستگاه‌های حساس، صنعت آبزی‌پروری دیگر نمی‌تواند به منابع سنتی اتکا کند. پیام روشن است: خوراک فردای آبزیان باید در خاک و زباله و حشره و مخمر تولید شود، نه در دریا.
از مگس تا مخمر؛ موج جدید پروتئین جایگزین
گزارش‌ها نشان می‌دهد بازار پروتئین حشرات که به‌عنوان یک جایگزین کارآمد برای خوراک آبزیان در حال گسترش است، تا سال ۲۰۳۵ به ۱۰.۲۶ میلیارد دلار خواهد رسید و رشدی سالانه به میزان ۲۶.۷ درصد را تجربه می‌کند. از میان گزینه‌های در حال ظهور، لارو مگس سرباز سیاه به دلیل پروفایل غذایی غنی و ردپای زیست‌محیطی کم، جایگاه برجسته‌ای دارد.
شرکت ایتالیایی Kinsect با توسعه سیستم‌های پرورش خودکار حشرات، از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی تخم‌گذاری، بهینه‌سازی محیط پرورش و مدیریت چرخه‌های تولید استفاده می‌کند. این رویکرد می‌تواند بهره‌وری سیستم‌های خوراک حشرات را تا ۳۵ درصد نسبت به روش‌های سنتی افزایش دهد.
زباله‌های آشپزخانه؛ خوراک فردای دریا
در خط مقدم نوآوری، فرآیند تخمیر ضایعات سوپرمارکتی مانند برنج تاریخ‌گذشته، سبزیجات دورریز، گوشت فاسد نشده و میوه‌های له‌شده، به تولید پلت‌های خوراک آبزیان منجر شده است. آزمایش‌ها نشان می‌دهد جایگزینی ۱۵ تا ۳۰ درصدی پودر ماهی با مواد تخمیرشده، عملکرد رشد، ضریب تبدیل خوراک و سلامت روده در ماهی‌ها را بهبود می‌بخشد.
این تحول، تنها یک تجربه آزمایشگاهی نیست؛ بلکه یک مسیر اقتصادی جدید برای تبدیل زباله شهری به منبع درآمد است. تخمین‌ها نشان می‌دهد در صورت تعمیم این فناوری، صرفاً در اروپا، بیش از ۱.۲ میلیون تن ضایعات غذایی می‌تواند سالانه به خوراک قابل استفاده در آبزی‌پروری تبدیل شود.
PEKILOAqua؛ قارچ‌هایی که با آبزیان سازگارند
در فنلاند، استارت‌آپی به نام PEKILOAqua نوعی مایکوپروتئین مبتنی بر قارچ تولید کرده است که از ضایعات کشاورزی و جنگلی تغذیه می‌کند. این محصول دارای ۶۵ درصد پروتئین خام، ۱۵ درصد بتاگلوکان و بیش از ۱۰ درصد نوکلئوتید است. نتایج آزمایش‌ها نشان می‌دهد که نرخ هضم‌پذیری این خوراک در ماهی سالمون اطلس ۸۵ درصد و در قزل‌آلای رنگین‌کمان ۸۸ درصد است. این ماده همچنین جایگزین مناسبی برای کنسانتره پروتئین سویا است؛ بدون آنکه نیازی به زمین کشاورزی یا مصرف آب اضافی باشد.
MicroBioGen و مخمر دریایی؛ بهره‌وری حلقه بسته
شرکت MicroBioGen با استفاده از جریان‌های جانبی صنعتی در فرآوری شاه‌ماهی، نوعی پروتئین مبتنی بر مخمر دریایی تولید کرده است. این فرآیند که در چارچوب اقتصاد چرخشی تعریف می‌شود، نه تنها پسماند را به خوراک تبدیل می‌کند، بلکه با کاهش وابستگی به منابع اولیه، هزینه خوراک را نیز تا ۲۵ درصد کاهش می‌دهد.
چالش‌ها در مسیر توسعه پایدار
با وجود تحولات فناوری، صنعت آبزی‌پروری در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ با چالش‌های بنیادینی مواجه است. تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آبی، شیوع بیماری‌های مقاوم، کاهش تنوع زیستی و رقابت بر سر منابع طبیعی از جمله مواردی هستند که بر سودآوری و پایداری این صنعت سایه انداخته‌اند. به‌طور خاص، کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی، بر محدودیت در پرورش ماهی در مناطق داخلی افزوده و بر رقابت با بخش کشاورزی و صنعت تأکید می‌گذارد.در چنین شرایطی، پروتئین جایگزین نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت است؛ ضرورتی که نه‌تنها سودآوری را افزایش می‌دهد، بلکه صنعت شیلات را از وابستگی به دریاها آزاد می‌سازد.
در افق ۲۰۳۲، بازار جهانی خوراک آبزیان با ارزش بیش از ۱۱۲ میلیارد دلار، میدان رقابتی خواهد بود میان شرکت‌هایی که می‌توانند از پسماندهای خانگی، قارچ، حشرات، جلبک و مخمر، خوراکی قابل هضم، اقتصادی و پایدار بسازند. رشد بازار پروتئین حشرات با نرخ سالانه ۲۶.۷ درصد، نمادی از این موج جدید است؛ موجی که هم ریشه در فشارهای زیست‌محیطی دارد و هم از ظرفیت‌های اقتصادی ضایعات بهره می‌گیرد.آبزی‌پروری آینده نه‌تنها وابسته به دریا نیست، بلکه عمیقاً وابسته به نوآوری در خاک، قارچ، آشغال و هوش مصنوعی خواهد بود. آینده‌ی غذا از دل زباله می‌آید.