اقتصادنگار – صنعت فولاد ایران در آستانه یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ خود قرار گرفته است. این صنعت که طی چهار دهه اخیر از ظرفیتی کمتر از نیممیلیون تن در سال به جایگاهی چندین میلیون تنی رسیده، امروز با پرسشی بنیادین مواجه است: آیا ادامه مسیر صادرات مواد خام و نیمهخام میتواند تضمینکننده توسعه پایدار و جایگاه رقابتی ایران در اقتصاد جهانی باشد؟ پاسخ روشن است؛ خیر. نقطه قوتی که تا امروز مزیت رقابتی ایران محسوب میشد –یعنی انرژی ارزانقیمت– اگر بدون اصلاحات ساختاری و سیاستهای راهبردی ادامه یابد، به تهدیدی برای اتلاف منابع، کاهش بهرهوری و عقبماندگی فناورانه تبدیل خواهد شد.
۱. گذار از خامفروشی؛ ضرورت استراتژیک
صادرات شمش خام و نیمهخام در حالی بخش مهمی از درآمدهای ارزی فولاد ایران را تشکیل میدهد که ارزش افزوده اصلی در بازار فولاد جهان، در تولیدات پیشرفتهای چون فولادهای آلیاژی، ضدزنگ و محصولات تخصصی نهفته است. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که جهش فناورانه، تنها راه تضمین پایداری این صنعت است. حرکت به سمت تولید فولاد پیشرفته، علاوه بر ارزآوری، جایگاه ایران را در زنجیره ارزش جهانی ارتقا میدهد و از تبدیل شدن به صادرکننده صرف مواد خام جلوگیری میکند.
۲. پیشرانهای دانشبنیان و ضرورت سرمایهگذاری فناورانه
تحقق این تحول نیازمند پیوند واقعی میان صنعت و شرکتهای دانشبنیان است. مراکز تحقیق و توسعه، خوشههای فناورانه و بومیسازی فناوریهای پیشرفته باید در دستور کار قرار گیرد. بدون ورود جدی به حوزههایی چون فولادهای خاص، مواد نوین و دیجیتالیسازی فرآیند تولید، امکان رقابت با قدرتهای جهانی وجود نخواهد داشت. در این میان، جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی، حمایت هدفمند دولت و تأمین مالی هوشمندانه، پیششرط حیاتی برای عبور از خامفروشی است.
۳. چالش بازارهای مصرف و دیپلماسی اقتصادی
یکی از موانع اصلی توسعه فولاد پیشرفته در ایران، محدودیت بازار مصرف داخلی و دشواری دسترسی به بازارهای خارجی تخصصی است. برای رفع این گلوگاه، کشور ناگزیر از بازطراحی سیاستهای تجاری و دیپلماسی اقتصادی است. حضور مؤثر در نمایشگاههای بینالمللی، انعقاد توافقنامههای دو و چندجانبه، و ایجاد برند ملی در حوزه فولاد میتواند مسیر ورود ایران به زنجیره تأمین جهانی را هموار کند. بدون این ابزارها، حتی تولید پیشرفته نیز با خطر مازاد عرضه داخلی و کاهش سودآوری روبهرو خواهد شد.
۴. اصلاح ساختار انرژی و مواد اولیه
مزیت انرژی ارزان در سالهای گذشته امکان رقابت قیمتی فولاد ایران را فراهم کرده است؛ اما تداوم این وضعیت بدون اصلاح ساختار قیمتگذاری، نهتنها منابع ملی را هدر میدهد بلکه انگیزهای برای بهینهسازی مصرف و ارتقای فناوری باقی نمیگذارد. طراحی نظامی چندلایه در قیمتگذاری انرژی –به گونهای که مزیت نسبی حفظ شود اما ارتقای بهرهوری و سرمایهگذاری در فناوریهای نو تشویق گردد– ضرورتی اجتنابناپذیر است.
۵. زیرساختهای لجستیک و زنجیره تأمین
رقابت در بازار جهانی فولاد تنها به کیفیت محصول وابسته نیست، بلکه هزینه حملونقل، دسترسی به بنادر، گمرکات کارآمد و زنجیره تأمین منسجم نقشی کلیدی ایفا میکنند. سرمایهگذاری در لجستیک صنعتی، دیجیتالیسازی فرآیندهای صادراتی و توسعه زیرساختهای بندری میتواند به شکل قابل توجهی از هزینه مبادله بکاهد و موقعیت رقابتی ایران را ارتقا دهد.
۶. کاهش وابستگی به واردات و تقویت بومیسازی
یکی دیگر از محورهای اساسی تحول، کاهش وابستگی به واردات تجهیزات و فناوریهای کلیدی است. صنعت فولاد ایران، اگرچه در بخشهایی به توان داخلی دست یافته، همچنان در حوزههای حساس به خارج متکی است. بومیسازی تجهیزات، مهندسی معکوس و توسعه فناوریهای داخلی نهتنها موجب افزایش تابآوری اقتصادی در برابر تحریمها و نوسانات ارزی میشود، بلکه فرصت اشتغالزایی تخصصی و ارتقای جایگاه ایران در زنجیره جهانی را فراهم میآورد.
۷. نگاه بلندمدت به رقابتپذیری جهانی
امیرحسین کاوه، عضو اتاق بازرگانی ایران، بر این باور است که موفقیت در صنعت تنها به تولید محدود نمیشود، بلکه اتصال پایدار به بازارهای بینالمللی و حضور مؤثر در عرصه صادرات، لازمه رشد اقتصادی و تداوم مزیت رقابتی است. به گفته او، رقابت جهانی نه با اتکا به منابع ارزان، بلکه با تدوین استراتژیهای دقیق، سرمایهگذاریهای بلندمدت و ایجاد برند معتبر صنعتی محقق خواهد شد.
صنعت فولاد ایران در آستانه یک دگردیسی بنیادین قرار دارد: از صادرات خام به صادرات فناورانه، از تولید انبوه به تولید هوشمند، و از وابستگی به واردات به خودکفایی صنعتی. این مسیر اگرچه دشوار و پرچالش است، اما میتواند ایران را از صادرکننده مواد خام به بازیگری مؤثر در بازار جهانی فولاد تبدیل کند.
شرط اصلی این موفقیت، همافزایی میان دولت، بخش خصوصی و نهادهای علمی و فناورانه است. اگر سیاستهای حمایتی هوشمندانه، سرمایهگذاری پایدار و دیپلماسی اقتصادی فعال در دستور کار قرار گیرد، صنعت فولاد نهتنها موتور محرک توسعه صنعتی ایران خواهد بود، بلکه میتواند به یکی از نمادهای اقتدار اقتصادی کشور در سطح جهانی بدل شود.
