تحلیل جایگاه فولاد ایران در جهان / تولید و صادرات فولاد ایران در سال ۱۴۰۴

واقعیت‌های صنعت فولاد ایران نشان می‌هد کسب رتبه هفتم تولید فولاد جهان با مدیریت چالش های انرژی و بازنگری در زیرساخت ها دور از دسترس نیست. ایران اکنون با تولید ۵.۸ میلیون تنی در رتبه دهم جهان قرار دارد.

به گزارش « اقتصاد نگار »، تاریخچه تولید فولاد در ایران، به دهه ۵۰ شمسی بر می گردد. براساس گزارش انجمن جهانی فولاد، تولید سالانه فولاد ایران تا قبل از ۱۹۷۹ نزدیک ۱.۸ میلیون تن بوده که در سال ۲۰۲۴ بارشد اندک یک درصدی نسبت به سال قبل به ۳۱ میلیون و ۳۵۷ هزار تن رسیده است. ۷ سال متوالی است که جایگاه دهمین تولید فولاد جهان از آن ایران است. فاصله نه چندان زیاد ۵،۸ میلیون تنی تولید فولاد ایران با آلمان نشان می دهد که کسب رتبه هفتم تولید فولاد جهان با مدیریت چالش های انرژی و بازنگری در زیرساخت ها دور از دسترس نیست.

تولید ناخالص داخلی کشور در سال ۱۴۰۳ با احتساب نفت به قیمت های ثابت سال ۱۴۰۰ به ۱۰،۰۲۶ هزار میلیارد تومان رسید. سهم صنعت فولاد در تولید ناخالص ملی در سال ۱۴۰۳ برابر ۵.۵ درصد بوده است.

تعداد شاغلان مستقیم و غیرمستقیم در صنعت فولاد حدود ۲ میلیون نفر است. براساس اطلاعات درج شده در مرکز آمار ایران تعداد شاغلین کل کشور نیز برابر ۲۶ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر است. بنابراین سهم اشتغال مستقیم و غیرمستقیم صنعت فولاد نسبت به کل شاغلین کشور حدود ۸ درصد برآورد می شود.

ارزش صادرات غیر نفتی ایران در سال ۱۴۰۳ بیش از ۵۷،۸ میلیارد دلار بوده است. ارزش صادرات زنجیره آهن و فولاد نیز در سال گذشته ۶،۶ میلیارد دلار بوده است. بر این اساس سهم ارزش صادراتی زنجیره آهن و فولاد نسبت به صادرات غیر نفتی حدود ۱۱ درصد برآورد می شود. صنعت فولاد در سال ۱۴۰۳ بعد از پتروشیمی دومین صنعت ارزآور کشور بوده است.

ایران در سال ۱۳۹۰ دومین واردکننده خالص فولاد بوده است. در حال حاضر ایران دهمین صادرکننده فولاد دنیا است. تراز تجاری فولاد ایران در سال ۱۴۰۳ به حدود ۵ میلیارد دلار رسیده است. این شاخص نسبت به سال گذشته ۹۹۰ میلیون دلار کاهش یافته است. مجموع ارزش تولید از دست رفته بابت محدودیت برق و گاز در ۴ سال اخیر بیش از ۱۴ میلیارد دلار بوده است.

مصرف انرژی در تولید فولاد

در سال ۱۴۰۳ ، فولادسازان ایران فقط در یک ماه و آن هم در فروردین ماه از تامین برق و گاز مورد نیاز خودبه طور کامل برخوردار بوده اند! صنعت فولاد در نیمه دوم سال، با محدودیت های برق و گاز به طور همزمان مواجه بود! این در حالی است که سایر صنایع کشور صرفاً مشمول محدودیت یکی از این دو حامل انرژی شده‌اند.

صنعت فولاد تنها ۷ درصد برق کشور را مصرف می‌کند در حالی که به شکلی ناعادلانه بالای ۶۰ درصد دچارمحدودیت می شود. ۷۳ درصد از برق مصرفی را خود تامین می‌کند. بیش از ۲ برابر سهم مصرف خود یعنی معادل ۱۵ درصد درآمد فروش داخلی برق کشور را تامین می‌کند!

از آنجایی که در صنعت فولاد سوخت جایگزین وجود ندارد، ناترازی گاز خیلی شدیدتر از برق، صنعت فولاد راتحت تاثیر قرار می دهد. همچنین ناترازی گاز باعث ناترازی برق نیز می شود که از هر دو جنبه آسیب جدی به صنعت فولاد وارد می کند. صنعت فولاد تنها ۵ درصد گاز کشور را مصرف می کند. در حالی که بیش از ۶ برابر سهم مصرف خود یعنی معادل ۳۱ درصد درآمد فروش داخلی گاز کشور را تامین می‌کند!

میانگین قیمت برق از ۸۷۰ ریال بر کیلو وات ساعت در سال ۱۳۹۸ با ۲۲۲۲ درصد افزایش به ۲۰،۲۰۰ ریال بر کیلو وات ساعت در سال ۱۴۰۳ رسیده یعنی بیش از ۲۳ برابر شده است! این در حالی اس تکه قیمت فولاد طیاین مدت تنها ۵۱۱ درصد رشد داشت.

میانگین قیمت گاز از ۲۸۷۰ ریال بر مترمکعب در سال ۱۳۹۸ با ۱۲۹۸ درصد افزایش به ۴۰،۱۲۱ ریال بر کیلو وات ساعت در سال ۱۴۰۳ رسیده و تقریبا ۱۴ برابر شده است! این در حالی است که قیمت فولاد از ۳۸،۸۱۵ ریال بر کیلوگرم با ۵۱۱ درصد رشد به ۲۳۷،۰۷۵ ریال بر کیلوگرم رسید.

بهای تمام شده گاز فولادسازان ایران حدود ۳ برابر نرخ های منطق های و حتی بالاتر از آمریکا م یباشد. بدیهی است مقایسه آن با نرخ هاب‌های اروپایی که واردکننده گاز هستند، صحیح است. بهای تمام شده برق فولادسازان با احتساب تامین بخشی از نیاز خود به صورت خرید آزاد، بالاتر از نرخ صادراتی برق ایران به عراق است.

مصرف آب در صنعت فولاد برابر ۱۵۴ میلیون متر مکعب در سال است که از این میزان تنها ۴۴ میلیون متر مکعب آن (کمتر از ۰.۰۵ درصد) را از شبکه آبرسانی کشور دریافت می‌کند.

سودآوری سال ۱۴۰۳ اکثریت قریب به اتفاق فولادسازان بزرگ کشور که در بازار سرمایه نیز جزو شرکت‌های اصلی و تاثیرگذار هستند  (۱۸ درصد ارزش بورس اوراق بهادار تهران)، با محدودیت های تولید (انرژی) و صادرات فعلی، بین ۳ تا ۱۴۱ درصد کاهش یافته که زنگ خطری نسبت به ورشکستگی صنعت فولاد کشور است.

تحلیل داده ستانده فولادی ها

صنعت فولاد هم به طور عام هم به طور خاص مورد تحریم واقع شده است؛ به طوری که تنها صنعتی است که هم شرکت‌های دولتی و هم شرکت‌های خصوصی آن مورد تحریم‌های اقتصادی قرار گرفته است. این تحریم‌ها هزینه‌های فولادسازان را افزایش می دهد و توان رقابتی آن ها را در بازارهای صادراتی کاهش می‌دهد.

در بخش گاز: در حال حاضر نرخ گاز صنعت فولاد حدود ۱۷ سنت است در حالی که کشورهای منطقه از جمله عربستان و عمان و قطر گاز را با نرخ ۶ سنت به صنایع خود تحویل می دهند.

برق: با توجه به هزینه‌های جانبی و پنهان برق برای فولادسازان، بهای تمام شده برق برای صنعت فولاد ایران معادل نرخ برق صادراتی ایران به عراق است.

سنگ آهن: تا ۵ سال پیش قیمت سنگ آهن تحویلی به فولادسازان تقریبا نصف قیمت صادراتی آن بود اما با ورود این محصول به بورس کالا این مزیت نیز از بین رفت و سنگ آهن براساس عرضه و تقاضا و تقریبا در سطوح قیمت صادراتی به فولادسازان تحویل می شود.

تامین مالی: در حالی که میانگین نرخ تامین مالی صنعت فولاد در دنیا حداکثر ۵ درصد است این نرخ دلاری در ایران حداقل دو برابر و در سطح ۱۰ درصد است که با توجه به میزان سرمایه گذاری مورد نیاز در زنجیره فولاد، ۲۵ دلار به ازای هر تن به فولادسازان ایران تحمیل می شود.

نیروی انسانی: هر چند هزینه نیروی انسانی در ایران به لحاظ سرانه هر نفر نسبت به دنیا پایین است اما با توجه به تحمیل نیروی انسانی مازاد به فولادسازان کشور (حدود ۱۰ برابر استاندارد جهانی) این عامل از مزیت نسبی تبدیل به یک عامل بازدارنده توان رقابتی شده است.

تحریم: به دلیل تحریم‌های اعمال شده بر صنعت فولاد و کارخانه‌های فولادی کشور و ریسک های ناشی از آن، فولاد ایران به طور میانگین حداقل ۵ درصد کمتر از قیمت‌های جهانی امکان صادرات دارد که با نرخ های کنونی محصول‌های فولادی، حدود ۲۰ دلار به ازای هر تن به فولادسازان ایران تحمیل می شود.

در تحلیل داده ستانده ای، موازنه برخلاف تصور عمومی است. فولاد در انرژی دیگر هیچ یارانه ای نمی گیرد ولی در مقابل متحمل ۲۵ دلار هزینه مالی و ۲۰ دلار هزینه ناشی از تحریم و همچنین ۵۰ دلار هزینه کاهش تولید (ناشی از فقدان انرژی برق و گاز) می شود که در مجموع معادل ۱۰۰ – دلار به ازای هر تن تولید است. علاوه بر این بیش از ۱۰ برابر استاندارد جهانی، نیروی انسانی به کارخانه‌های این صنعت تحمیل شده است.

ضعیف شدن شرکت های فولادی و معدنی که می‌توانند در توسعه تولید انرژی کشور و خروج از بحران فعلی، نقش ویژه‌ای ایفا کنند، راهبرد نگران کننده‌ای است. این شرکت ها در کنار سایر مزایای خود از جمله اشتغالزایی، افزایش GDP و بهبود ارزآوری، می توانند تولیدکننده برق و گاز مورد نیاز کشور نیز باشند به شرط آنکه بتوانند تولید کنند و درآمد داشته باشند!

راهکارهای پیشنهادی فولادی

راهکار پیشنهادی شامل، لحاظ کردن سرمایه گذاری‌های شرکت‌های صنعتی و معدنی در تولید انرژی (برق، گاز و آب) به عنوان اعتبار مالیاتی/ ایجاد بازار انرژی و نیرو در خصوص احداث ۱۰ هزار مگاوات نیروگاه توسط به منظور خرید و فروش برق و گاز صرفه جویی شده/ امکان جهت سرمایه گذاری صنایع برای اجرای پروژه های خورشیدی خانگی و خرید برق تولید شده از بخش خانگی توسط سرمایه‌گذار/ تخصیص گاز به نیروگاه‌های احداث شده توسط صنایع در زمان محدودیت/ اجرای تعهدات وزارت نیرو در تفاهم نامه با وزارت صمت/ احتساب نرخ گاز نیروگاهی برای نیروگاه‌های احداث شده توسط صنایع/ تدوین بسته های مشوق سرمایه گذاری برای صنایع پر مصرف جهت مشارکت در ذخیره سازی گاز و همچنین مشارکت در پروژه های صرفه جویی گاز بخش های خانگی و تجاری با رویکرد تخصیص تضمینی گاز صرفه جویی شده به سرمایه‌گذار است.