اقتصادنگار – آرژانتین در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ گرفتار تورمی افسارگسیخته و کسری بودجه مزمن شد؛ نرخ تورم سالانه این کشور در اوج بحران به ۲۱۱ درصد رسید و ارزش پزو طی سه سال نزدیک به ۵۰ درصد کاهش یافت. نقدینگی افسارگسیخته و چاپ بیرویه پول، اعتماد عمومی را فروپاشاند و سرمایه اجتماعی کشور را تا پایینترین سطح خود کاهش داد. بحران به حدی عمیق بود که اقتصاددانان آن را نزدیک به فروپاشی ساختاری توصیف میکردند.
در چنین فضایی، خاویر میلی با شعارهای ضدسیستمی و وعده توقف چرخه چاپ پول، حذف یارانههای پرهزینه و کوچکسازی دولت وارد صحنه شد. او بر پایه شوکدرمانی اقتصادی عمل کرد و برنامهای را ارائه داد که محورهای اصلی آن شامل کاهش شدید هزینههای دولت، توقف چاپ پول و اصلاح یارانهها بود.
شوکدرمانی میلی: مهار تورم با بهای اجتماعی
پیادهسازی سیاستهای میلی در کوتاهمدت فشار اجتماعی قابل توجهی ایجاد کرد. حذف یارانههای انرژی معادل ۲٫۵ درصد تولید ناخالص داخلی و کاهش ۳۰ درصدی هزینههای دولت، به افزایش بیکاری و رشد هزینه زندگی منجر شد؛ به طوری که قدرت خرید بخشهای متوسط و پایین جامعه حدود ۱۵ درصد کاهش یافت. با این حال، اثرات مثبت نیز محسوس بود: تورم ماهانه از ۲۵ درصد در تابستان ۲۰۲۳ به حدود ۸ درصد در تابستان ۲۰۲۴ کاهش یافت و بازار ارز شاهد بازگشت نسبی اعتماد سرمایهگذاران خرد بود. گزارش یونیسف حاکی از آن است که بخشی از کودکان گرفتار فقر مطلق، از چرخه فقر خارج شدند، هرچند دستاوردهای اجتماعی با هزینههای سنگینی همراه بود.
ایران در آینه آرژانتین
ایران نیز با چالشهای مشابهی روبهروست: تورم مزمن، رشد نقدینگی افسارگسیخته و کسری بودجه ساختاری. در پایان سال ۱۴۰۲، نرخ تورم میانگین سالانه ایران ۴۶ درصد بود و حجم نقدینگی به حدود ۹,۳۰۰ هزار میلیارد تومان رسید. یارانههای پنهان انرژی نیز بیش از ۱,۵۰۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود. خلق بیضابطه نقدینگی و وابستگی بودجه به درآمدهای نفتی، پایههای ثبات اقتصادی را فرسوده کرده است. اما تفاوتهای ساختاری شرایط ایران را پیچیدهتر میکند:
تحریمهای بینالمللی مانع دسترسی به سرمایه خارجی و بازارهای جهانی است.
شبکه بانکی ناسالم و بدهیهای انباشته بانکها به بانک مرکزی، موتور تورم را فعال نگه داشته است.
اقتصاد دولتی و نگاه حمایتی افراطی بیش از ۶۰ درصد تولید ناخالص داخلی را در بر گرفته و مانع اصلاحات ساختاری شده است.
موانع شوکدرمانی در اقتصاد ایران
اجرای نسخهای مشابه آرژانتین بدون اصلاحات نهادی و کاهش محدودیتهای خارجی، خطر هرجومرج اقتصادی را بالا میبرد. حذف یارانههای گسترده در شرایطی که بخش بزرگی از جامعه به آن وابسته است، میتواند تورم کوتاهمدت را به بالای ۷۰ درصد برساند و فشار اجتماعی شدید ایجاد کند. فساد ساختاری و ضعف شفافیت نهادی، احتمال انحراف منابع اصلاحی را افزایش داده و اعتماد عمومی را بیش از پیش تضعیف میکند. علاوه بر آن، دوگانگی سیاستگذاران در ایران، مقاومت در برابر اصلاح واقعی را تشدید کرده است؛ از یک سو، دفاع از بازار آزاد در موضوعاتی مانند بنزین و از سوی دیگر، مخالفت با شوکدرمانی در مسائل مالی و بودجهای.
درسهای آرژانتین و مسیر اصلاحات ایران
تجربه میلی نشان داد که انضباط مالی و مهار نقدینگی، پیششرط هر اصلاح اقتصادی پایدار است. اما نسخه او بهصورت مستقیم برای ایران قابل اجرا نیست. محدودیتهای تحریم، وابستگی بودجه به نفت و ناترازی گسترده بانکها، امکان اجرای شوکدرمانی سریع و گسترده را از بین میبرد. تجربه آرژانتین نیز نشان داد که هر اصلاح ساختاری بدون تحمل کوتاهمدت فشار اجتماعی، ناموفق خواهد بود؛ ایران اما با ساختار اجتماعی و اقتصادی پیچیدهتر، با ریسک بیشتری مواجه است.
راهکار ایران، طراحی نسخهای بومی و مرحلهای است که شامل سه رکن کلیدی باشد:
شفافسازی بودجه و کاهش وابستگی به نفت: کاهش سهم نفت در درآمدهای دولت از حدود ۴۰ درصد به کمتر از ۳۰ درصد و هدایت منابع آزادشده به زیرساختها و تولید.
مهار رشد نقدینگی و اصلاح ساختار پولی: کنترل ترازنامه بانکها، محدود کردن خلق پول بدون پشتوانه و افزایش نظارت بر سیستم بانکی.
بازسازی نظام بانکی و ایجاد انضباط مالی پایدار: کاهش بدهیهای بین بانکی، افزایش شفافیت و اجرای قوانین سختگیرانه برای جلوگیری از رانت و فساد.
آرژانتین با شوکدرمانی میلی توانست روند سقوط اقتصادی را کند کند و تورم افسارگسیخته را مهار کند، اما این موفقیت با هزینههای اجتماعی سنگین همراه بود. ایران اگر بخواهد مسیر مشابهی را طی کند، ابتدا باید زیرساختهای اقتصادی، بانکی و نهادی خود را اصلاح کند. شوکدرمانی خام در شرایط فعلی ایران، نه تنها راهحل نیست، بلکه میتواند بحران را تشدید کند. تنها از طریق اصلاحات تدریجی، شفاف و مبتنی بر دادههای واقعی اقتصادی است که میتوان به ثبات پولی، کاهش پایدار تورم و بازسازی اعتماد عمومی امید داشت. مسیر ایران طولانیتر و پرچالشتر از آرژانتین است، اما پایدار و کمهزینهتر خواهد بود.
