تحلیلی بر پرونده هسته‌ای ایران و مکانیسم ماشه

اقتصادنگار – در حالی که مقامات اروپایی تلاش دارند آخرین مسیرهای دیپلماتیک برای پرونده هسته‌ای ایران را بررسی کنند، همزمان تیم فنی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در وین با مقام‌های ایرانی دیدارهایی انجام داده‌اند. این گفت‌وگوها ادامه سفر ماسیمو آپارو، معاون رافائل گروسی، به تهران در ۲۰ مرداد بود و نشان می‌دهد که علی‌رغم تعلیق رسمی همکاری ایران با آژانس، ارتباطات فنی همچنان برقرار است. دلیل تعلیق ایران روشن است: تهران بر این باور است که گزارش فنی اخیر آژانس جانبدارانه و مقدمه‌ای برای حملات گذشته به تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز ایران بوده است.
از سوی دیگر، تروئیکای اروپا (انگلیس، آلمان و فرانسه) با هشدار نسبت به فعال‌سازی مکانیسم «اسنپ‌بک» تلاش دارند تهران را تحت فشار قرار دهند. این مکانیسم که بازگردانی خودکار تحریم‌های پیشین سازمان ملل را در پی دارد، ضرب‌الاجل ۹ شهریور را تعیین کرده است و زمان برای دستیابی به هرگونه توافق نزدیک به صفر است. نکته کلیدی این مذاکرات، بازگرداندن دسترسی آژانس به تأسیسات ایران است، امری که همچنان محل اختلاف جدی محسوب می‌شود.
سعید خطیب‌زاده، معاون وزارت امور خارجه ایران، در این باره تاکید کرده که اروپا «آخرین کارت خود را بی‌جا مصرف می‌کند» و فشارهای بیشتر تنها به تصمیمات سخت‌تر تهران منجر خواهد شد. او اروپایی‌ها را فاقد ظرفیت میانجی‌گری واقعی دانسته و هشدار داده که هرگونه اقدام یک‌جانبه از سوی آن‌ها نتیجه‌ای جز تشدید تنش نخواهد داشت.
اما مکانیسم ماشه چیست و چرا تا این حد مهم است؟ این سازوکار، که در برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت تعریف شده، اجازه می‌دهد در صورت نقض برجام توسط ایران، یکی از اعضای گروه ۱+۵ بتواند بازگشت تحریم‌ها را بدون نیاز به رأی‌گیری در شورای امنیت فعال کند. از منظر حقوقی، این روند دارای «وتوی معکوس» است: بازگشت تحریم‌ها خودکار است و تنها عدم بازگشت آن قابل وتو شدن است. بنابراین عملاً هیچ کشوری نمی‌تواند جلوی آن را بگیرد.
از منظر زمانی، فعال‌سازی مکانیسم ماشه بین ۴۵ تا ۶۰ روز طول می‌کشد و نهایتاً تحریم‌ها دو هفته بعد اجرایی می‌شوند. فرآیند شامل ارجاع اختلافات به کمیسیون مشترک برجام، سپس وزرای خارجه و در نهایت شورای امنیت است. اما با توجه به اختلافات عمیق اروپا با روسیه و خروج آمریکا از برجام، برگزاری کمیسیون مشترک در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.
پیامد اقتصادی و دیپلماتیک بازگشت تحریم‌ها بسیار جدی است. این روند نه تنها پرونده برجام را به‌طور کامل مسدود می‌کند، بلکه هرگونه دیپلماسی آینده را نیز به تعلیق در می‌آورد. از منظر اقتصادی، بازگشت تحریم‌ها فشار مضاعفی بر صادرات و سرمایه‌گذاری ایران وارد خواهد کرد. پاسخ احتمالی ایران نیز شامل افزایش غنی‌سازی، توسعه فناوری هسته‌ای و تقویت همکاری‌های راهبردی با قدرت‌های مستقل جهانی خواهد بود. در نهایت، پرونده هسته‌ای ایران همچنان یکی از حساس‌ترین کانون‌های تنش بین‌المللی است که تحولات آن می‌تواند چشم‌انداز اقتصاد و سیاست منطقه‌ای را در ماه‌های آینده به شکل جدی تغییر دهد.