جهش بازار جهانی شن و ماسه؛ سهم ناچیز ایران در بازاری ۲.۵ میلیارد دلاری

اقتصادنگار – بازار جهانی شن و ماسه در سال ۲۰۲۴ به یکی از نقاط تمرکز تجارت مواد خام بدل شد؛ بازاری که ارزش صادراتی آن با رشدی ۱۲.۷ درصدی نسبت به سال قبل، به ۲.۵۳ میلیارد دلار رسید. با وجود این رشد، سهم ایران در این تجارت جهانی همچنان ناچیز است؛ به‌طوری‌که صادرات شن و ماسه کشور در همین سال تنها ۵۷۳ هزار دلار ثبت شد و ایران در جایگاه هفتاد و دوم جهان ایستاد؛ جایگاهی پایین‌تر از کشورهای کوچک آفریقایی و حتی برخی اقتصادهای جنگ‌زده.
بازاری در حال رشد، اما نابرابر
بر پایه گزارش‌های آماری بین‌المللی (Worldstopexports)، صادرات جهانی شن و ماسه از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ با شتابی ۶۷ درصدی رشد داشته است؛ از ۱.۵۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ به ۲.۵۳ میلیارد دلار در سال جاری میلادی. این روند نشان می‌دهد که تقاضای جهانی برای این ماده استراتژیک –که نه‌تنها در صنایع ساختمانی بلکه در کشاورزی، تولید شیشه، صنایع شیمیایی و حتی تکنولوژی‌های نوین کاربرد دارد– رو به افزایش است.
شن و ماسه طبیعی به‌ویژه در ساخت بتن، ملات، آجر، پوشش‌های کف و دیوارهای مقاوم نقش محوری ایفا می‌کند. علاوه بر این، استفاده از شن سیلیسی در تولید شیشه، و به‌کارگیری خاک‌های شنی در کشاورزی محصولاتی نظیر هندوانه، بادام‌زمینی و هلو، به ارزش‌افزوده این بازار دامن می‌زند.
پنج قدرت بزرگ صادراتی؛ سلطه ایالات متحده
در سال ۲۰۲۴، پنج کشور ایالات متحده، هلند، کامبوج، آلمان و بلژیک در مجموع ۶۵.۷ درصد از صادرات جهانی شن و ماسه را در اختیار داشتند.
ایالات متحده با صادرات ۹۰۸ میلیون دلاری (۳۶ درصد بازار جهانی) در صدر قرار گرفت.
هلند با ۲۶۱.۵ میلیون دلار (بیش از ۱۰ درصد) دوم شد.
کامبوج با ۲۱۸ میلیون دلار جایگاه سوم را کسب کرد.
پس از آن آلمان و بلژیک، به همراه کشورهایی چون موزامبیک، مالزی، فرانسه و عربستان سعودی در رده‌های بعدی قرار دارند.
این تمرکز صادراتی بیانگر یک حقیقت است: بازار جهانی شن و ماسه نه‌تنها در دست کشورهای صنعتی پیشرفته است، بلکه بازیگران نوظهوری همچون کامبوج و موزامبیک نیز در حال تبدیل‌شدن به صادرکنندگان مهم هستند.
ایران؛ سهم اندک، روند نزولی
با وجود ذخایر معدنی گسترده، ایران در این بازار عملکردی قابل‌دفاع نداشته است. صادرات شن و ماسه ایران در سال ۲۰۲۴ معادل ۵۷۳ هزار دلار ثبت شد که نسبت به سال ۲۰۲۳، بیش از ۵۹ درصد کاهش یافته است. این رقم، سهمی بسیار ناچیز از بازار جهانی را نشان می‌دهد؛ سهمی که ایران را پس از کشورهایی چون کنیا، اوکراین و آنگولا قرار می‌دهد.
تحلیلگران معتقدند علت اصلی این ضعف، فقدان استراتژی صادراتی، محدودیت‌های زیست‌محیطی، ضعف در فرآوری و نبود شبکه حمل‌ونقل رقابتی است. در حالی که کشورهای رقیب با سرمایه‌گذاری در فناوری‌های برداشت پایدار، ایجاد زنجیره تأمین کارآمد و توسعه بازارهای هدف، سهم خود را در بازار جهانی تثبیت کرده‌اند، ایران همچنان درگیر صادرات محدود و خام‌فروشی است.
توزیع قاره‌ای صادرات؛ سلطه آمریکای شمالی
از منظر جغرافیایی، آمریکای شمالی با سهم ۳۷ درصدی (۹۳۳ میلیون دلار) بیشترین سهم از صادرات شن و ماسه طبیعی جهان را به خود اختصاص داده است. پس از آن:
اروپا با ۳۳.۷ درصد،
آسیا با ۲۰.۶ درصد،
آفریقا با ۷.۷ درصد،
آمریکای لاتین (به استثنای مکزیک) با ۰.۷ درصد،
و اقیانوسیه (به رهبری استرالیا و نیوزیلند) با ۰.۴ درصد قرار دارند.
این آمار نشان می‌دهد که اگرچه آسیا بخش مهمی از تولید جهانی را به‌ویژه با محوریت چین و هند بر عهده دارد، اما در حوزه صادرات، آمریکا و اروپا همچنان بازیگران اصلی هستند.
به هر روی کارشناسان هشدار می‌دهند که استخراج بی‌رویه شن و ماسه می‌تواند منجر به فرونشست زمین، تخریب اکوسیستم‌ها و پیامدهای زیست‌محیطی جدی شود. ازاین‌رو بسیاری از کشورها به سمت شن مصنوعی، بازیافتی یا خردشده حرکت می‌کنند تا وابستگی به منابع طبیعی کاهش یابد.
برای ایران، فرصت‌های متعددی در این بازار نهفته است؛ به‌ویژه با توجه به موقعیت جغرافیایی مناسب برای صادرات به کشورهای همسایه و بازارهای خاورمیانه. با این حال، بدون اصلاح مقررات صادراتی، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های فرآوری، و ایجاد توازن میان حفاظت محیط زیست و بهره‌برداری اقتصادی،