بازتعریف امنیت غذایی در سایه بحران آب

اقتصادنگار –  در سال‌های اخیر، ایران با بحرانی عمیق و تدریجی در منابع طبیعی، به ویژه منابع آب مواجه شده است. این بحران دیگر صرفاً یک چالش محیط‌زیستی نیست، بلکه به یک موضوع اقتصادی، اجتماعی و امنیتی تبدیل شده که مستقیماً با امنیت غذایی کشور ارتباط دارد.
تا چند دهه پیش، امنیت غذایی در ایران عمدتاً با افزایش تولید داخلی و خودکفایی در محصولات اساسی تعریف می‌شد. اما کاهش منابع آبی و تغییرات اقلیمی شدید، این تعریف را ناکافی کرده است. امروزه امنیت غذایی پایدار بدون تضمین امنیت آبی غیرممکن است.
نگاهی به روند چند دهه اخیر نشان می‌دهد که اگرچه شاخص‌های امنیت غذایی به ظاهر بهبود یافته‌اند، منابع آب کشور به شدت کاهش یافته‌اند؛ به طوری که میزان آب تجدیدپذیر سرانه از حدود ۱۷۰۰ مترمکعب به کمتر از هزار مترمکعب رسیده است؛ این یعنی کشور وارد مرحله کم‌آبی شدید شده است. این کاهش منابع آبی، مستقیماً تولید محصولات کشاورزی را تحت تأثیر قرار داده و عملکرد محصولات استراتژیکی مثل گندم آبی، جو دیم و سیب‌زمینی تا ۳۰ درصد کاهش یافته است که پیامد آن افزایش قیمت مواد غذایی و تهدید رفاه اجتماعی است.
برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، بهره‌وری پایین در مصرف آب کشاورزی و تغییرات اقلیمی، اصلی‌ترین عوامل تشدید کننده بحران آب و امنیت غذایی هستند. مصرف حدود ۹۰ درصد آب کشور در بخش کشاورزی و بازدهی کمتر از ۴۰ درصدی در بسیاری مناطق، نشان می‌دهد که بخش بزرگی از این منبع حیاتی هدر می‌رود.
اما در دل این بحران، فرصت‌هایی نیز وجود دارد. اصلاح الگوی کشت با توجه به ظرفیت‌های اقلیمی مناطق و جایگزینی محصولات پرآب‌بر با کم‌آب‌بر، استفاده از فناوری‌های نوین آبیاری مانند سامانه‌های قطره‌ای و هوشمند، و توسعه مدیریت هوشمند منابع آب، می‌تواند تا حد قابل توجهی مصرف آب را کاهش داده و تولید پایدار را تضمین کند.
امنیت غذایی و آبی نیازمند رویکردی یکپارچه و هماهنگ بین بخش‌های مختلف آب، کشاورزی، صنعت و محیط‌زیست است. همچنین، بازتعریف مفهوم خودکفایی از کمیت صرف به سمت «خودکفایی پایدار» ضروری است؛ تولیدی که در چارچوب ظرفیت‌های طبیعی و منابع آب کشور انجام شود.
در نهایت، امنیت غذایی و امنیت آبی دو روی یک سکه هستند. بی‌توجهی به مدیریت منابع آب و استمرار روند فعلی، می‌تواند کشور را با بحران‌های گسترده‌تر اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی مواجه کند. اما با تصمیم‌گیری‌های علمی، هدفمند و کل‌نگر، هنوز فرصت بازگرداندن پایداری وجود دارد.
مهدی ناظری کارشناس کشاورزی