از تجربه چین تا مجلس ایران؛ اصلاح نظام بنگاهداری در برنامه هفتم
اقتصاد نگار: هنگامه علیقلی– در سالهای اخیر، سیاستهای واگذاری بنگاههای دولتی با چالشهای جدی مواجه شده است. بازار سرمایه ایران با عمق کم و ریسکهای سیستماتیک مانع ورود سرمایهگذاران بخش خصوصی به مالکیت مستقیم بنگاهها شده است. در عین حال راهکار میانه و کارآمدی برای اجرای مواد۵ و ۲۸ قانون برنامه هفتم پیشرفت توسعه و اجرای تکلیف قانونی واگذاری بنگاههای شرکتهای ذیل صندوق های بازنشستگی مطرح شده که میتواند ضمن حفظ مالکیت دولتی، بهبود عملکرد و کارآمدسازی بنگاهها را تسریع کند.
مجلس شورای اسلامی در برنامه هفتم توسعه اصلاح نظام بنگاهداری دولتی و واگذاری نهادهای عمومی غیر دولتی را بهعنوان اولویتهای کلیدی دنبال کرد. در این چارچوب، رویکرد پیمان مدیریت بهعنوان راهکاری میانه و کارآمد مطرح شده است که ضمن حفظ مالکیت دولت، بهبود عملکرد و کارآمدسازی بنگاهها را تضمین میکند. این سیاست جدید با هدف جلوگیری از واگذاریهای شتابزده و بهرهگیری از ظرفیتهای مدیریتی داخلی، مسیر توسعه پایدار اقتصاد بنگاهی را هموار میسازد.
روحالله ایزدخواه عضو کمیسیون اقتصادی مجلس برنامه هفتم توسعه میگوید: بخش خصوصی به دلیل ریسک بالا و نوسانات بازار، تمایل چندانی به ورود مستقیم به مالکیت بنگاههای دولتی ندارد.
ظرفیتهای داخلی کشوربالاست و در بخش مهندسی و شرکتهای دانشبنیان، ظرفیتهای بالایی داریم که میتوانند بهصورت کنسرسیومهای مدیریتی وارد این فرآیند شده و بنگاهها را با مدیریت حرفهای اداره وبه سمت سودآوری هدایت کنند.
این عضو کمیسیون اقتصادی مجلس با بیان اینکه خصوصیسازی نباید به معنای فروش شتابزده اموال دولتی و عمومی باشد، تصریح میکند: باید ابتدا کارآمدسازی را در دستور کار قرار دهیم و سپس به سمت واگذاری مالکیت حرکت کنیم.
تجربه جهانی و درسهایی ازچین
ایزدخواه درباره تجربه جهانی میگوید: کشورهایی مانند چین عمدتاً از مسیر پیمان مدیریت برای اصلاح بنگاههای دولتی حرکت کردند و به دلیل ساختار پیچیده اقتصادی، نتوانستند یکشبه تغییرات عظیم ایجاد کنند. آنها ابتدا کارآمدسازی و بهبود عملکرد را دنبال کردند و سپس به سمت خصوصیسازی مالکیتی رفتند.
وی تاکید میکند: ما نیز باید همین مسیر را در پیش بگیریم. ابتدا باید ساختارهای بنگاهداری را کارآمد کنیم و بعد به تدریج واگذاری مالکیت را اجرا کنیم.
نقد سیاستهای گذشته واگذاریها
ایزدخواه با نگاه انتقادی به سیاستهای گذشته میگوید:«واگذاریهای صرفاً مبتنی بر فروش اموال در دو دهه گذشته، اغلب منجر به تعطیلی بنگاهها و زیانهای اجتماعی شده است. گروههای دارای رانت و ارتباطات ویژه، با تملک بنگاهها به دنبال سودهای کوتاهمدت بودهاند.
وی همچنین درخصوص عملکرد مثبت گروهی دیگر از واگذاریها بنگاههای دولتی و تاثیر بر بودجه دولت هم میگوید: ۲۰ بنگاه بزرگ پتروشیمی و فولاد که قبلاً دولتی بودند در سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ واگذار شدهاند و حدود ۳۰۰ هزار میلیارد تومان سود خالص تولید کردند. اگر این بنگاهها در اختیار دولت باقی میماندند، کسری بودجه فعلی به میزان قابل توجهی افزایش مییافت.
مزایای چهارگانه پیمان مدیریت
ایزدخواه با اشاره به مزایای چهارگانه اجرای مدل پیمان مدیریت درباره مفهوم این پیمان میگوید: پیمان مدیریت یعنی واگذاری موقت مدیریت بنگاهها به کنسرسیومهای متخصص با هدف اثبات کارایی در مدت پنج سال.همچنین این پیمان شاخصههای کلیدی از جمله حفظ اشتغال، افزایش تولید، بهبود رقابتپذیری و کارآمدسازی دارد که در صورت موفقیت، امکان واگذاری مالکیت هم فراهم میشود.
به گفته وی کاهش ریسک مالی و تعارض مالکان، جذب توان فنی و مدیریتی گروههای شایسته، جلوگیری از فساد ناشی از رانت اطلاعاتی، حفظ مالکیت دولت و جلوگیری از واگذاری عجولانه، عنوان مزایای اجرای روش پیمان مدیریت است.
چالشهای حقوقی و قراردادی
در شرایط فعلی اقتصاد ایران، پیمان مدیریت راهکاری استراتژیک و منطقی برای اصلاح بنگاهداری دولتی محسوب میشود. این مدل با بهرهگیری از ظرفیتهای فنی و مدیریتی کشور، حفظ منافع دولت و کاهش ریسکها، میتواند تحولی مثبت در ساختار اقتصاد بنگاهی ایجاد کند و در عین حال مانع تکرار تجربیات ناموفق گذشته شود.
یکی از نکات کلیدی در اجرای پیمان مدیریت، تنظیم قراردادهای دقیق و استاندارد است.
به گفته ایزدخواه درموضوع حقوقی پیمان مدیریت نیازمند تدوین نمونه قراردادهای تیپیکال توسط نهادهای تخصصی هستیم تا حقوق هر دو طرف به درستی تضمین شود و از تضییع حقوق جلوگیری شود.
پیمان مدیریت میتواند ظرفیتهای بخش خصوصی توانمند را به میدان بیاورد و ضمن حفظ مالکیت دولت، به اصلاح ساختارهای اقتصادی و افزایش بهرهوری بنگاهها کمک کند.
وی تاکید میکند: ما نباید مالکیت را به سرعت و بدون تضمینهای لازم واگذار کنیم، بلکه باید ابتدا کارآمدسازی را پیگیری کنیم و سپس با آرامش به سمت خصوصیسازی مالکیتی حرکت کنیم. به گفته وی شستا حرکت به سمت پیمان مدیریت را آغاز کرده و این اقدام در شرایط فعلی اقتصادی، هوشمندانه است.
