شهلاروشنی – در روزگاری که تورم، بیشتر صنایع کشور را به حاشیه سود شکنندهای رانده، صنعتی قدیمی و فراموششده آرامآرام از دل خاک بیرون آمده است؛ صنعتی که ریشهاش در مزرعههای نیشکر و چغندر قند خوزستان ، همدان ، خراسان و … است، اما امروز صدایش از تابلوی بورس تهران شنیده میشود.«قند» و «شکر» در اقتصاد ایران، دیگر فقط محصولی مصرفی نیستند؛ بلکه به شاخصی از توازن سیاست، آب، انرژی و بازار جهانی بدل شدهاند. در حالیکه بحران منابع آبی، تحریم و سیاستهای قیمتگذاری دستوری سالها این صنعت را در محاق نگهداشته بود، حالا آمارهای سال ۱۴۰۴ از بازگشت سودآوری و جهش تولید خبر میدهند.این روایت، داستان صنعت قند و شکر ایران است؛ صنعتی که دوباره در حال شیرین کردن کام بورس است.
صنعتی استراتژیک در مرز کشاورزی و اقتصاد
صنعت قند و شکر، از نخستین صنایع استراتژیک ایران در حوزه کشاورزی-غذایی است؛ صنعتی که زنجیرهای میان زمین و کارخانه، کشاورز و بازار مصرف ایجاد میکند. با وجود سهم محدود آن در تولید ناخالص داخلی، نقش حیاتی آن در امنیت غذایی و اشتغال روستایی غیرقابل انکار است.ایران سالانه حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد نیاز خود به شکر را از چغندر قند داخلی تأمین میکند و باقی را از طریق واردات شکر خام از کشورهایی نظیر هند و برزیل پوشش میدهد.اما این توازن شکننده، بهشدت وابسته به نرخ ارز، سیاستهای قیمتگذاری دولتی و وضعیت منابع آبی است؛ عواملی که در یک دهه گذشته، بارها این صنعت را تا مرز زیان و تعطیلی بردهاند.
بازار جهانی و اثر آن بر تولید داخلی
بازار جهانی شکر، از جمله بازارهایی است که به شدت به شرایط اقلیمی و سیاستهای صادراتی کشورها وابسته است.
سه کشور برزیل، هند و اتحادیه اروپا بیش از نیمی از تولید جهانی شکر را در اختیار دارند. در سالهای اخیر، افزایش قیمت جهانی شکر سفید تا مرز ۴۶۸ دلار بهازای هر تن، به نفع تولیدکنندگان ایرانی تمام شده است.در داخل، نرخ مصوب شکر از ۱۱ هزار تومان در سال ۱۳۹۰ به ۴۶۳ هزار تومان در ۱۴۰۴ رسیده است؛ رشدی معادل ۴۰ برابر در کمتر از ۱۵ سال. این جهش قیمتی، اگرچه تورمزا بوده، اما از سوی دیگر، کارخانههای داخلی را از زیان به سودآوری بازگردانده است.
افق ۱۴۰۵؛ آزادسازی قیمت و بهرهوری کلیدیترین متغیرها
تحلیل کارشناسان امین آوید نشان میدهد که اگر در سال ۱۴۰۵، سیاست قیمتگذاری دستوری حذف شود و نرخ شکر متناسب با قیمت جهانی تعدیل گردد، سودآوری شرکتهای قندی میتواند تا ۳۰ درصد افزایش یابد.از سوی دیگر، طرحهای بهسازی و بازسازی خطوط تولید، جایگزینی تجهیزات فرسوده و سرمایهگذاری در انرژی خورشیدی برای کاهش هزینه برق، بهعنوان محورهای ارتقای بهرهوری معرفی شدهاند.
صنعتی قدیمی با آیندهای تازه
صنعت قند ایران، پس از سالها رکود، امروز در نقطهای ایستاده که میتواند از محدودیتها فرصت بسازد.اگر دولت در مسیر اصلاح سیاستهای قیمتی و مدیریت منابع آب گام بردارد، و شرکتها بتوانند از سرمایههای انباشته خود برای نوسازی و توسعه استفاده کنند، این صنعت بار دیگر به یکی از صنایع سودساز و اشتغالزای کشور بدل خواهد شد.به هر روی به گفته کارشناسان در میانه اقتصاد تورمی ایران، شاید «قند» تنها صنعتی باشد که هنوز میتواند طعم شیرینی به بازار سرمایه ببخشد.
استان بازگشت شیرینی: جهش فروش و سود سه شرکت بورسی
سه نماد بورسی «قزوین»، «قچار» و «قلرست» در سال ۱۴۰۴ بهعنوان نمایندگان اصلی صنعت قند، شاهد جهش کمسابقه در فروش و سود خالص بودهاند.
قند قزوین – بنگاه باسابقهای در آستانه نوسازی
شرکت قند قزوین با ظرفیت تولید روزانه ۳ هزار تن از چغندر، از قدیمیترین واحدهای صنعتی این حوزه است.
در سال مالی ۱۴۰۳، فروش شرکت به ۳۰.۴ هزار میلیارد ریال و سود خالص آن به ۶.۳ هزار میلیارد ریال رسید.
افزایش سرمایه از محل سود انباشته، کاهش بدهی مالی و رشد نرخ فروش داخلی شکر از عوامل جهش عملکرد این شرکت بوده است.
نسبت سود عملیاتی به فروش ۲۰ درصد و نسبت قیمت به درآمد (P/E) حدود ۵.۶ برآورد شده است.
قند چهارمحال (قچار) – موتور توسعه صنعت در فلات مرکزی
این شرکت در سالهای اخیر با اجرای طرح توسعهای برای افزایش ظرفیت تولید شکر از ۱۵۰۰ به ۳۰۰۰ تن در روز، مسیر تازهای از رشد را آغاز کرده است.
در سال ۱۴۰۴، فروش شرکت از مرز ۳۱ هزار میلیارد ریال گذشته و سود خالص به ۷ هزار میلیارد ریال رسیده است.
حاشیه سود عملیاتی ۲۳ درصد و EPS حدود ۱٬۰۰۶ ریال ثبت شده است.
این شرکت با نسبت P/E نزدیک به ۳.۱۳، از جذابترین گزینههای بنیادی بازار شناخته میشود.
قند لرستان (قلرست) – تجربه ثبات و بازدهی پایدار
قند لرستان با ظرفیت تولید سالانه ۲۶ هزار تن و قدمتی بیش از نیمقرن، عملکردی باثبات و کمریسک دارد.
در گزارش تحلیلی سال ۱۴۰۵، فروش شرکت ۱۵.۴ هزار میلیارد ریال و سود خالص ۳.۸ هزار میلیارد ریال پیشبینی شده است.
EPS شرکت ۲٬۱۳۳ ریال و نسبت P/E حدود ۳.۷۸ برآورد شده است.
تمرکز این شرکت بر تصفیه شکر خام و استفاده از تفاله و ملاس بهعنوان محصولات جانبی، مزیت رقابتی مهمی برای آن محسوب میشود.
شاخصهای مالی و تصویر کلی صنعت
میانگین حاشیه سود خالص شرکتهای قندی در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۰ تا ۲۲ درصد بوده است.
نسبت هزینه مواد مستقیم (چغندر قند) در بهای تمامشده به بیش از ۸۰ درصد میرسد.
نرخ مصوب شکر از ۱۱٬۷۵۰ تومان در سال ۱۳۹۰ به ۴۶۳٬۰۰۰ تومان در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است (رشد ۳۹ برابری).
تورم مفروض در تحلیل ۳۰ درصد و نرخ خرید چغندر ۵۱٬۵۰۰ تومان برآورد شده است.
این ارقام نشان میدهد که بخش عمدهای از رشد سودآوری ناشی از افزایش قیمتهای فروش و کنترل نسبی هزینهها بوده است، نه رشد فیزیکی تولید؛ مسئلهای که آینده این صنعت را وابسته به نوسازی و افزایش بهرهوری میسازد.
روایت تولید شکر از زمینهای خشک تا بورس تهران
و اما شرکت توسعه نیشکر خوزستان به عنوان بزرگترین تولیدکننده شکر کشور، برای بررسی بازار این شرکت باید گفت: آمارها نشان میدهد پس از یک دهه زیان، چند سالی است که این شرکت دوباره به سود بازگشتهاند و در مسیر رشد پایدار قرار دارند. این بازگشت، فقط یک خبر اقتصادی نیست؛ بلکه نشانهای از جانگرفتن دوباره زنجیره کشاورزی-صنعتی ایران د در
نیشکر؛ صنعتی میان کشاورزی، انرژی و امنیت غذایی
نیشکر در ایران فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ بلکه بخشی از زنجیره امنیت غذایی، انرژی و اشتغال کشور است. حدود ۷۰ درصد تولید شکر داخلی ایران از نیشکر و مابقی از چغندر قند تأمین میشود.
این صنعت، در جنوب و جنوب غرب کشور، بهویژه در خوزستان، با شرکتهایی چون کشت و صنعت نیشکر هفتتپه، امام خمینی، دهخدا، دعبل خزاعی، میرزاکوچکخان و امیرکبیر گره خورده است. در کنار اینها، طرح عظیم توسعه نیشکر و صنایع جانبی خوزستان، یکی از بزرگترین پروژههای کشاورزی و صنعتی خاورمیانه محسوب میشود.
ابعاد اقتصادی نیشکر در ایران
بر اساس برآوردهای جدید، مجموع ظرفیت سالانه واحدهای نیشکری کشور به حدود ۷ میلیون تن نیشکر خام میرسد که از این میزان، بهطور متوسط حدود ۷۰۰ هزار تن شکر سفید استحصال میشود.
هر هکتار مزرعه نیشکر، بهطور میانگین ۷۰ تا ۸۰ تُن محصول خام تولید میکند، و با راندمان استخراج حدود ۱۰ تا ۱۲ درصدی، حدود ۷ تا ۸ تُن شکر سفید به ازای هر هکتار به دست میآید.
اما اهمیت اقتصادی این صنعت، فراتر از شکر است:
از هر تن نیشکر، حدود ۴۰ درصد تفاله (باگاس) برای تولید کاغذ، MDF یا سوخت زیستی بهدست میآید.
ملاس نیشکر، خوراک صنایع الکل، دارویی و خوراک دام است.
حتی بخار تولیدشده در فرآیند استحصال شکر، در نیروگاههای اختصاصی واحدها برای تولید برق و بخار صنعتی مورد استفاده قرار میگیرد.
به همین دلیل، نیشکر را میتوان یک «زنجیره مولد انرژی و خوراک» دانست، نه صرفاً صنعت شیرینی.
سه چالش ساختاری: آب، قیمت و سرمایه
۱. بحران آب و شوری خاک
مهمترین چالش صنعت نیشکر، وابستگی شدید به منابع آبی است. هر هکتار نیشکر حدود ۲۰ تا ۲۵ هزار مترمکعب آب نیاز دارد؛ رقمی بسیار بالا نسبت به سایر محصولات کشاورزی. در شرایطی که خوزستان با افت بیسابقه سطح آب کارون و شوری روزافزون خاک مواجه است، بسیاری از واحدهای نیشکری با هزینه سنگین آبرسانی روبهرو شدهاند.با این حال، استفاده از سیستمهای آبیاری نوین، زهکشی، و کشت ارقام مقاوم به شوری در سالهای اخیر بخشی از این مشکل را کاهش داده است.
۲. سیاست قیمتگذاری دستوری
دومین چالش، همانند سایر صنایع غذایی، دخالت دولت در تعیین نرخ خرید نیشکر و فروش شکر است. فاصله بین نرخ مصوب و هزینه واقعی تولید باعث کاهش حاشیه سود کارخانهها شده است. در سال ۱۴۰۴، نرخ مصوب شکر سفید ۴۶۳ هزار ریال و نرخ خرید تضمینی نیشکر ۵۱ هزار و ۵۰۰ ریال اعلام شده است.
اما این نرخها در عمل، با افزایش ۳۰ درصدی هزینه انرژی، حملونقل و نیروی کار همخوانی ندارد.
۳. فرسودگی تجهیزات و نیاز به سرمایهگذاری مجدد
اکثر واحدهای نیشکری ایران، از تجهیزات دهه ۱۳۶۰ استفاده میکنند. راندمان پایین در فرآیند استحصال شکر (در حدود ۸۵٪) در مقایسه با کشورهای مدرن (۹۵٪) منجر به اتلاف سالانه دهها هزار تُن شکر میشود.کارشناسان برآورد میکنند که برای نوسازی کامل صنعت، بیش از ۵۰ هزار میلیارد ریال سرمایهگذاری جدید مورد نیاز است.
بازگشت نیشکر به متن اقتصاد ملی
صنعت نیشکر ایران، اگرچه زیر سایه بحران آب و سیاستهای دولتی فرسوده به نظر میرسد، اما هنوز از معدود صنایعی است که میتواند در محور توسعه منطقهای نقشآفرینی کند.با بیش از ۴۰ هزار شغل مستقیم و غیرمستقیم، تولید داخلی ۲ میلیون تن شکر، و ظرفیت صادراتی مشتقات صنعتی، نیشکر ایران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند تصمیمی ملی است:
آزادسازی، نوسازی و هوشمندسازی.
اگر این مسیر بهدرستی طی شود، جنوب ایران میتواند نهتنها دوباره کام کشور را شیرین کند، بلکه به یکی از قطبهای انرژی و زیستصنعت منطقه بدل شود.
در جهانی که شکر در حال تبدیل شدن به کالایی استراتژیک است، شاید آیندهی شیرین اقتصاد ایران، در ساقههای بلند نیشکر خوزستان نهفته باشد.
نیشکر؛ طلای سفید خوزستان از مرز ۸۶۶ هزار تن گذشت
شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی، با اتکا به مدیریت تولید، فناوری تصفیه و بهرهوری مزرعهای، توانست تولید شکر سفید را از مرز ۸۶۶ هزار تُن عبور دهد؛ رقمی که ۲۰ درصد بالاتر از ظرفیت رسمی تعریفشده برای این صنعت است. این موفقیت، بار دیگر خوزستان را بهعنوان قطب بیرقیب شیرینی ایران تثبیت کرده است.
عبور از سقف ظرفیت و بازتعریف توان تولید
بر اساس گزارش رسمی شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی، تولید شکر سفید در سال جاری به ۸۶۶ هزار تن رسیده است. این رقم، در حالی محقق شده که ظرفیت اسمی کل مجتمع، ۷۰۰ هزار تن در سال تعریف شده بود.
در واقع، عملکرد شرکت نشان میدهد که نیشکر خوزستان نهتنها از ظرفیت نظری خود عبور کرده، بلکه توانسته افزایش ۲۵ درصدی نسبت به استاندارد برنامهریزیشده را تجربه کند.این رکورد حاصل مجموعهای از اصلاحات عملیاتی، بهبود سیستمهای تصفیه، و استفاده ترکیبی از شکر خام داخلی و وارداتی برای حفظ جریان مداوم تولید بوده است.
چهار واحد تصفیه، چهار موتور پیشران تولید
افزایش تولید شکر سفید بدون نقشآفرینی مستقیم واحدهای تصفیه ممکن نبود.
چهار واحد اصلی شرکت هرکدام سهمی چشمگیر در این رشد داشتهاند:
امیرکبیر: با تولید بیش از ۲۳۷ هزار تُن شکر سفید، پیشتاز جدول تولید است.
دعبل خزاعی: با ۲۱۳ هزار تُن، رکورد بهرهوری را در میان واحدهای جنوبی ثبت کرده است.
فارابی: با ۲۰۹ هزار تُن، با تمرکز بر بهینهسازی مصرف انرژی و بخار صنعتی پیشرفت چشمگیری داشته است.
دهخدا: با ۲۱۴ هزار تُن، توانسته تعادل میان کیفیت شکر و سرعت تولید را حفظ کند.
این ارقام، بیانگر آن است که سیستم تصفیه شکر در شرکت توسعه نیشکر به بلوغ صنعتی رسیده و از مدل خطی تولید، به مدل چندمحصولی و بهینهشده ارتقا یافته است.
تنوع محصول؛ از شکر سفید تا دارویی و طعمدار
حرکت به سوی بازارهای جدید و محصولات متنوع، بخش دیگری از این موفقیت است.در کنار تولید شکر سفید، شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی در خطوط جداگانه، شکر قهوهای، شکر دارویی و طعمدار نیز تولید میکند؛ محصولاتی که هم در بازار داخلی مورد استقبال قرار گرفتهاند و هم ظرفیت صادراتی بالایی دارند.این سیاست تنوع، گامی مهم در جهت کاهش وابستگی به فروش تکمحصولی و افزایش ارزش افزوده زنجیره تولید به شمار میرود.
خوزستان؛ ستون فقرات تأمین شکر کشور
با عبور از مرز تولید ۸۶۶ هزار تن، شرکت توسعه نیشکر اکنون حدود ۴۵ درصد نیاز کشور به شکر را بهتنهایی تأمین میکند.در مجموع، با احتساب تولید سایر واحدهای چغندری و قندی، استان خوزستان بیش از ۵۵ درصد از نیاز کل کشور را در اختیار دارد.به بیان دیگر، بیش از نیمی از شکر مصرفی ایرانیان از دل زمینهای خوزستان بهدست میآید — زمینی که همزمان با کمبود آب، نمک و گرما دستبهگریبان است اما همچنان میزید و میرویاند.
افزایش توان عملیاتی؛ از ظرفیت نظری تا عملکرد واقعی
در سالهای گذشته، ظرفیت عملیاتی واحدهای تصفیه شکر حدود ۶۰۰ تن در روز بود.اما با اصلاح فرآیندهای تولید، بازمهندسی تجهیزات و ارتقای سیستمهای انتقال حرارت، اکنون این رقم به بیش از ۷۰۰ تن در روز رسیده است.این یعنی شرکت نهتنها بر روی کاغذ بلکه در عمل توانسته است از ظرفیت اسمی عبور کرده و به عملکرد پایدار بالاتر از استاندارد دست یابد.این جهش، نشانگر تسلط فنی بر زنجیره تولید و درک عمیق از توازن میان بخش کشاورزی، انرژی و صنعت است.
اثر اقتصادی و چشمانداز آینده
موفقیت اخیر در تولید شکر سفید، در شرایطی بهدست آمده که اقتصاد ایران با فشار هزینه، محدودیتهای واردات و کاهش منابع ارزی روبهروست.عبور از ظرفیت اسمی به معنای افزایش بهرهوری سرمایه و بهبود نسبت هزینه به تولید است؛ بهویژه در صنعتی که انرژیبر و آببر محسوب میشود.این دستاورد، نشانهای از توانایی صنعت نیشکر برای ایستادگی در برابر رکود و تحریم است.در گام بعد، توسعه نیشکر در نظر دارد با سرمایهگذاری در تولید اتانول، برق از باگاس و محصولات زیستپایه، چرخه درآمدی خود را متنوعتر کند و از وابستگی صرف به فروش شکر فاصله بگیرد.
