اقتصادنگار -صنعت پتروشیمی ایران، به عنوان یکی از محورهای اصلی صادرات غیرنفتی و تأمینکننده حیاتی ارز کشور، در حال حاضر با یک شکاف استراتژیک در زمینه فناوری روبرو است: پایین بودن چشمگیر ضریب نفوذ هوش مصنوعی در فرآیندهای عملیاتی و مدیریتی.
شهرام رضایی، مشاور معاون وزیر در حوزه هوش مصنوعی و تحول دیجیتال در شرکت ملی صنایع پتروشیمی، این وضعیت را به صراحت تأیید میکند و تأکید دارد که آینده این صنعت نه در گرو توسعه صرفاً فیزیکی و سختافزاری، بلکه در حرکت قاطع به سمت هوشمندسازی، دادهمحوری و ارزشآفرینی دیجیتال است.
تحول بنیادین در ساختارهای نظارتی
به گفته رضایی، موفقیت پروژه تحول دیجیتال صرفاً با اجرای فناوریهای جدید محقق نخواهد شد، بلکه نیازمند «پوستاندازی اساسی» در نهادهای دولتی و تنظیمگر است تا بتوانند با سرعت نوآوری همگام شوند.
یکی از تکالیف کلیدی تعیینشده در برنامه هفتم توسعه برای وزارت نفت، ایجاد «تعادل میان جرم و انرژی» در زنجیره پتروشیمی تا پایان سال دوم برنامه است. این تعادل، که شامل کنترل دقیق ورودیها (نفت، گاز، آب و فرآوردهها) و خروجیها است، بدون پلتفرمهای دادهای هوشمند عملاً غیرقابل اندازهگیری و تحقق است. به همین دلیل، گام نخست برای مدیران این صنعت، ایجاد زیرساختهای لازم برای گردآوری دادهها و تحلیل آنها توسط ابزارهای هوش مصنوعی تعریف شده است.
مشوقهای مالیاتی؛ کاتالیزور سرمایهگذاری خصوصی
برای ترغیب مجتمعهای پتروشیمی به مشارکت فعال در این مسیر استراتژیک، مشوقهای مالیاتی کمنظیری در نظر گرفته شده است.
مشاور معاون وزیر خبر از امضای تفاهمنامهای با معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری داد که بر اساس آن، شرکتهای پتروشیمی در ازای سرمایهگذاری هدفمند در حوزه هوش مصنوعی و پروژههای تحول دیجیتال، اعتبار مالیاتی دریافت خواهند کرد. این سازوکار، بازدهی مستقیم اقتصادی سرمایهگذاری در فناوریهای نوین را تضمین میکند. رضایی در تأیید اثربخشی این طرح اعلام کرد که هماکنون خود شرکت ملی صنایع پتروشیمی (NPC) توانسته است از این محل، مبلغ یک هزار میلیارد تومان اعتبار مالیاتی کسب کند.
چالش اصلی: دسترسی به دادههای برخط و غلبه بر موانع امنیتی
اگرچه مزایای هوش مصنوعی روشن است، اما مسیر اجرای آن با چالشهای مهمی روبرو است که اصلیترین آنها به داده بازمیگردد.
رضایی معتقد است که دادههای آماری فعلی که شرکتها به صورت دورهای (و نه برخط) در اختیار قرار میدهند، برای تصمیمگیریهای لحظهای و دقیق کافی نیستند. هدف اصلی، جمعآوری به روز و لحظهای دادهها است تا تجزیه و تحلیلها بتوانند به صورت ساعتی برای بازار فروش و تنظیم مقدار تولید انجام شوند.
دستیابی به این هدف با دو چالش مواجه است:
- ملاحظات امنیتی: جمعآوری و یکپارچهسازی دادههای حساس پتروشیمی نیازمند تأییدیه سازمان امنیت فضای تبادل اطلاعات (افتا) است.
- جلب اعتماد بخش خصوصی: مدیران باید این اطمینان را به شرکتهای خصوصی و مجتمعها بدهند که جمعآوری دادهها به معنای مداخله در امور داخلی و فعالیتهای آنها نیست.
کارایی هوش مصنوعی: از مدیریت ناترازی تا ایمنی پیشگیرانه
رضایی تأکید میکند که دادههای خام به تنهایی ارزشی ایجاد نمیکنند، بلکه باید از طریق هوش مصنوعی پردازش شوند تا به علم و دانش کاربردی تبدیل شوند. هوش مصنوعی با کاهش چشمگیر زمان و هزینه پردازش، امکان اتخاذ تصمیمات درست را با اتکا به آمار روزآمد فراهم میکند.
وی به دو حوزه کلیدی که هوش مصنوعی در آن تحول ایجاد خواهد کرد، اشاره میکند:
- مدیریت زنجیره تأمین و بازار: برای مدیریت ناترازیهای خوراک که میتواند مستقیماً بر ۱۵ میلیارد دلار درآمد ارزی کشور تأثیر بگذارد، تبادل دادههای دقیق و هوشمند میان شرکتها و نهادهای بالادستی ضروری است. در آینده، هوش مصنوعی حتی میتواند نقش مکمل یا جایگزینی برای سازوکارهای سنتی بازار، از جمله بورس، ایفا کند.
- ایمنی، بهداشت و محیط زیست (HSE): فراتر از حسگرهای سنتی، هوش مصنوعی قادر است رخدادهای ناگهانی مانند محدودیت خوراک، نوسانات جهانی قیمت، یا حتی حوادث انسانی را پیشبینی و شبیهسازی کند تا از خسارت جلوگیری شود. همچنین، هوش مصنوعی میتواند با تحلیل رفتار نیروی انسانی، موارد عدم رعایت نکات ایمنی را قبل از وقوع حادثه شناسایی کرده و هشدارهای پیشگیرانه صادر کند.
در نهایت، رضایی نتیجه میگیرد که صنعت پتروشیمی ایران برای حفظ مزیت رقابتی و افزایش تابآوری در برابر بحرانهای منطقهای و جهانی، چارهای جز گذار سریع از فاز توسعه سختافزاری به فاز نوآوری دیجیتال ندارد و این تحول دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی است.
