ضرورت تغییر رویکرد در تنظیم‌گری فضای مجازی

به گزارش اقتصادنگار به نقل از  ایسنامحمد امین آقامیری دبیر شورای عالی و رئیس مرکز ملی فضای مجازی امروز طی سخنانی در همایش ملی حکمرانی و تنظیم گری فضای مجازی گفت: در حوزه حکمرانی و تنظیم‌گری، دو سطح کلان ملی و لایه‌های پایین‌تر وجود دارد و در سطح کلان، قانون اساسی بالاترین سند حکمرانی و تنظیم‌گری در کشورها به شمار می‌رود.

وی افزود: در قانون اساسی، عقلای کشور گرد هم می‌آیند و تلاش می‌کنند مناسبات میان بخش‌های مختلف برای اداره کشور را تدوین کنند. برخی بخش‌ها مانند امنیت و نیروهای مسلح، حاکمیتی دیده می‌شوند، برخی حوزه‌ها کاملاً مردمی و برخی انتخابی هستند و در کنار آنها نیز محکماتی قرار داده می‌شود که کنترل‌کننده ثبات و پیشرفت کشور باشد. این نظام و مناسبات باعث می‌شود کشور در یک مسیر مشخص حرکت کند.

آقامیری تصریح کرد: مسیر واحد و چشم‌اندازی که قرار است در کشورها محقق شود، از طریق این مناسبات طراحی و پیاده‌سازی می‌شود و اگر همین موضوع را در فضای مجازی که مردم در آن در حال زیست هستند و یک جامعه شکل گرفته است، مورد توجه قرار دهیم، باید پرسید با توجه به اینکه این فضا متأخرتر از تدوین قانون اساسی شکل گرفته، آیا همان مناسباتی که در جامعه فیزیکی برای حرکت پایدار و باثبات کشور تعریف کرده‌ایم، در فضای مجازی نیز به‌درستی تبیین و تفسیر شده است؟و آیا حوزه‌های انتخابی، انتصابی و حاکمیتی و همچنین بخش‌هایی که باید ثبات داشته باشند، در فضای مجازی نیز به همین شکل تعریف شده و در حال پیگیری است؟

دبیر شورای عالی فضای مجازی این موضوع را نخستین مسئله در این حوزه دانست و گفت: با توجه به اینکه شروع این حوزه کاملاً در مجموعه اجرایی کشور بود، یک مقاومت سنگین ساختاری از جنس حفظ قدرت و توسعه قدرت داریم. هرچقدر هم گفته می‌شود که اینها مسائل حاکمیتی هستند و باید ثبات داشته باشند و اگر در طول زمان دچار نوسان شوند، نمی‌توانند رشد و نمو کنند، اما این مسئله همچنان به‌عنوان چالش اول مطرح است.

آقامیری تصریح کرد: اگر همان قرائت فضای فیزیکی را ترجمه مجازی کنیم و آن را با قانون اساسی کشور تطبیق دهیم، می‌توانیم بگوییم کدام مسائل انتخابی، انتصابی، حاکمیتی و کدام مربوط به قوه قضائیه، دولت و مجلس است و می توانیم این مسیر را پیش ببریم.

وی افزود: در غیر این صورت، نوسانات دستگاه‌های اجرایی، مسیر رشد کشور را ناپایدار می‌کند و شاید بیشترین دعوایی که این روزها در صحبت‌ها وجود دارد، از همین جنس است؛ اینکه توسعه قدرت کجا شکل بگیرد، قدرت دست چه کسی باشد و چه کسی بتواند قدرت را برای خودش حفظ کند و کار را پیش ببرد. این موضوع حتماً برای اداره کشور و حکمرانی کشور مضر است و یک چالش اساسی محسوب می‌شود.

رئیس مرکز ملی فضای مجازی خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم این چالش را حل کنیم، یک گام مهم در پیشرفت کشور اتفاق خواهد افتاد.

ضرورت تغییر رویکرد در تنظیم‌گری فضای مجازی

آقامیری در ادامه به دومین مسئله اشاره کرد و گفت: مسئله دوم که یک لایه پایین‌تر از این است مسئله ایجاد سازوکارهای جدید تنظیم گری است. در نظام تنظیم‌گری سنتی به دنبال تنظیم افراد و فعالیت‌ها بودیم، اما در فضای مجازی این موضوع به‌صورت مؤثر عمل نخواهد کرد و باید سازوکارهای جدید تنظیم‌گری را ایجاد کنیم.

وی افزود: در نظام بازار سنتی، فروشنده و خریدار وجود داشتند، اما وقتی نظام سکویی یا پلتفرمی شکل می‌گیرد، «هم‌رسان» نیز اضافه می‌شود. سؤال این است که هم‌رسان کجای این قضیه قرار دارد؟ در حالی که هم‌رسان مشتری را در اختیار دارد و از طرفی مجبور می‌شود مثلا 18 مجوز بگیرد که این یعنی ۱۸ مجموعه درباره همه چیز می‌خواهند ورود کنند و تقریباً یک نابسامانی جدی در حوزه تنظیم‌گری پیدا می‌کنیم.

او خاطر نشان کرد: نتیجه این وضعیت دو چیز است؛ یا تنظیم‌گران خیلی محکم ورود می‌کنند که فعالیت‌ها متوقف می شود، یا تنظیم‌گران ناچار به مماشات می‌شوند که متأسفانه در کشور ما این مسئله بسیار فراگیر است و به‌تدریج مدل و چارچوب تنظیم‌گری از بین می‌رود و در واقع ظرفیت تنظیم‌گری به دست خود مجری، پلتفرم و سکو می‌افتد که این یعنی در واقع ما شکست ساختار تنظیم‌گری را خواهیم داشت.

گذار از تنظیم رفتار انسان‌ها به تنظیم الگوریتم‌ها

دبیر شورای عالی فضای مجازی با طرح این پرسش که این گذار چگونه از رفتار انسان‌ها به تنظیم‌گری الگوریتم‌ها اتفاق افتاد، گفت: این مفهوم اگر پذیرفته شود، بسیاری از معادلات را به هم می‌ریزد و خیلی از حرف‌ها و نگاه‌ها را دچار چالش می‌کند و به نظر من این نگاه، واقعی است.

وی ادامه داد: وقتی می‌گوییم تنظیم‌گری روی الگوریتم در حال اتفاق افتادن است، پس صاحب سکو است که تنظیم‌گری را انجام می‌دهد و از طرفی ابزارهای کنترلی ما بسیار ضعیف‌تر از آن هستند که بتوانیم الگوریتم‌ها را دقیقاً ارزیابی کنیم.

آقامیری در حوزه محتوا نیز به نقش سکوها اشاره و اظهار کرد: در حوزه محتوا نیز همین اتفاق می‌افتد. سکو وجود دارد و همه محتوا در حال بارگذاری است، اما این تنظیم‌گری سکو است که مدیریت افکار و ذهن جامعه را انجام می‌دهد.

وی افزود: حتی در فروشگاه‌ها نیز سکو تعیین می‌کند که چه فروشگاهی بیشتر در معرض دید باشد، چه فروشگاهی کمتر نمایش داده شود و چه فروشگاهی مشتری پیدا کند. اکنون شورای رقابت چند پرونده در این حوزه دارد و سکو نیز محکوم شده است. یعنی سکو به‌صورت جانبدارانه مردم را به یک سمت خاص سوق می‌دهد که خوشبختانه شورای رقابت ورود خوبی در این حوزه داشته است.

سکوها؛ بازیگران اصلی عرصه تنظیم‌گری

آقامیری با بیان اینکه از قواعد سخت به سمت قواعد نرم در حال انتقال هستیم، تاکید کرد: قواعد سخت و ابزارهای نظارتی آنچنان قوی نیستند و وقتی اهمیت سکو را در نظر می‌گیریم، یک سؤال مهم باید پاسخ داده شود؛ اگر سکو بازیگر اصلی عرصه تنظیم‌گری ماست، اینکه سکو تابع ما باشد یا تابع ما نباشد، به معنای وجود تنظیم‌گری و عدم وجود تنظیم‌گری است.

وی افزود: متأسفانه بحث‌هایی در این حوزه ارائه می شود اما وقتی شما پلتفرم را ندارید، تنظیم‌گری را ندارید و یعنی حاکمیت، ابزاری برای ورود ندارد. برای همین است که در اروپا می‌بینید مدل‌های مختلف شکست می‌خورند. صاحب سکو که آمریکاست، هر تصمیمی بخواهد می‌گیرد و هر طور بخواهد آن را اداره می‌کند.

دبیر شورای عالی فضای مجازی تصریح کرد: اگر امروز در کشور بحث جدی بر سر توسعه سکوهای ایرانی یا توسعه سکوهای متخاصم وجود دارد، این فقط بحث سکو و بحث اقتصادی نیست، بلکه بحث شکست تنظیم‌گری یا وجود تنظیم‌گری است.

وی خاطرنشان کرد: امروز تنظیم گری با پلتفرم است و مسئله این است که تنظیم‌گر پلتفرم ایرانی باشد یا پلتفرم متخاصم آمریکایی؛ گاهی اوقات برخی مسئولان در نماز هم دعا می‌کنند تا تنظیم‌گر و سکوی آمریکایی در کشورمان رسمیت پیدا کرده و فراگیر شود؛ تحقق این موضوع یعنی پایان تنظیم‌گری و حکمرانی کشور.

توسعه سکوها و امتداد تنظیم‌گری ارزش‌ها

وی ادامه داد: اگر کشوری توانست سکویی را در چارچوب اصول و ارزش‌های خودش ایجاد کند، توسعه دهد، بازار برای آن فراهم کند، به معنای توسعه تنظیم‌گری، ارزش‌ها و نگاه‌های آن کشور هم در داخل مرزهای فیزیکی و هم خارج از مرزهای فیزیکی است.

رئیس مرکز ملی فضای مجازی افزود: بنابراین، بسیاری از بحث‌هایی که مطرح می‌کنیم صرفاً بحث بر سر یک بازار، یک مدل اقتصادی یا یک خدمت نیست، بلکه بحث بر سر وجود حاکمیت یا عدم وجود حاکمیت است و این موضوع را باید بسیار جدی مدنظر قرار دهیم.

تفکیک امور حاکمیتی از امور غیرحاکمیتی

آقامیری گفت: در لایه حاکمیت، اگر می‌خواهیم این مسیر را برویم، باید نقش‌های مختلف را تفکیک کنیم؛ تفکیک امور حاکمیتی از امور غیرحاکمیتی و تفکیک اموری که رقابت در آنها معنا دارد از اموری که رقابت در آنها معنا ندارد مانند امنیت و سیاست خارجی در حوزه فضای مجازی مهم است.

وی افزود: امروز متأسفانه در کشور ما کمتر به این موضوع توجه می‌شود این درحالی است که حجم قابل توجهی از موضوعاتی که در سازمان ملل و کمیسیون‌های جانبی آن اتفاق می‌افتد، حول حوزه فضای مجازی است.

دبیر شورای عالی فضای مجازی گفت: در ادبیات فضای مجازی دیگر فقط کشورها تصمیم‌گیر نیستند و در فضای مجازی کمتر از ۱۰ کشور داریم، در حالی که در فضای فیزیکی ۲۰۰ کشور داریم و در سازمان ملل همه کشورها صندلی دارند اما در فضای مجازی این ۱۰ کشور توسط بازیگران اصلی خود، یعنی مجموعه‌های غالب خدمات‌دهنده در فضای مجازی، نمایندگی می‌شوند.همچنین در نشست سازمان ملل، کشورها وزن دارند، شرکت‌ها هم وزن دارند و چه‌بسا وزن شرکت‌ها از کشورها بیشتر است.

وی با اشاره به این که کل تنش آمریکا و چین در چارچوب قدرت در نظام‌های جدید فضای مجازی است، تأکید کرد: در گام اول باید اصول حاکمیتی را جدا و تثبیت کنیم تا همه فعالان بدانند که می‌توانند بر اساس این اصول برنامه‌ریزی بلندمدت داشته باشند و کار، سرمایه، فکر و ایده را در این حوزه به‌صورت بلندمدت وارد کنند.

آقامیری خاطرنشان کرد: اینها موضوعاتی هستند که با تغییر نظرات و تغییر سلایق نوسان دارد و باید این دو بخش را بتوانیم از هم تفکیک کنیم.
وی ادامه داد: در گام بعدی نیز باید درباره مدل تنظیم‌گری در حوزه خدمات فضای مجازی جمع‌بندی صورت گیرد و مشخص شود که حکمرانی و تنظیم‌گری بر چه مبنای الگوریتمی انجام می‌شود.

دبیر شورای عالی فضای مجازی گفت: اگر نتوانید تنظیم‌گری سکوها را درست انجام دهید، ابزارهای حاکمیت به‌کلی از بین خواهد رفت و شما با حاکمیتی مواجه می‌شوید که ظاهر دارد، ولی هیچ باطنی ندارد. بنابراین، بحث تنظیم‌گری ما صرفاً بحثی در سطح اینکه چگونه اقتصاد دیجیتال را توسعه دهیم یا چگونه فرهنگ را حفظ کنیم، نیست؛ بلکه مسئله‌ای مرتبط با تداوم و امتداد حاکمیت است.

آقامیری ابراز امیدواری کرد با همکاری و هدایت مناسب، مسیر حکمرانی و تنظیم‌گری فضای مجازی به‌گونه‌ای پیش برود که آینده کشور و زیست مردم در این فضا، آینده‌ای مطلوب و مفید باشد.