تبعات بی‌توجهی به مناطق آزاد

به گزارش اقتصادنکار- در حال حاضر، ایران حدود ۱۸ منطقه آزاد تجاری و صنعتی دارد که با توجه به ظرفیت‌های جغرافیایی و اقتصادی، این مناطق باید به هاب‌های لجستیکی تبدیل شوند. اما متأسفانه در حال حاضر، هیچ‌یک از این مناطق به طور کامل توانسته‌اند کارکرد لجستیک مورد انتظار را ایفا کنند. مناطقی مانند کیش، قشم، چابهار، انزلی، اروند، ارس و سایر مناطق جدید مانند سیستان و اینچه‌برون، هنوز نتوانسته‌اند به شکل مؤثری در زنجیره تأمین جهانی نقش‌آفرینی کنند. برای رسیدن به این هدف، نیاز به طراحی و توسعه زیرساخت‌های لجستیکی به‌روز و کارآمد در این مناطق وجود دارد.
مفهوم هاب لجستیک و اهمیت آن
«هاب لجستیک» به مناطقی اطلاق می‌شود که امکانات و تجهیزاتی برای بهبود فرآیندهای لجستیک، حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی کالا در آن فراهم شده است. این هاب‌ها شامل انبارها، محل‌های آماده‌سازی و ذخیره‌سازی کالا، مراکز توزیع، خدمات باربری و حمل‌ونقل هستند که می‌توانند ارزش افزوده‌ای به کالاها اضافه کنند. در واقع، این هاب‌ها علاوه بر فرآیندهای استاندارد لجستیکی، به ارائه خدماتی مانند مونتاژ، برچسب‌گذاری، سفارشی‌سازی کالا و سایر عملیات پیش از حمل نهایی می‌پردازند.
با این حال، هیچ‌یک از مناطق آزاد ایران تاکنون به یک شهر لجستیکی واقعی تبدیل نشده‌اند و بسیاری از این مناطق از امکانات موردنیاز برای ایفای چنین نقشی برخوردار نیستند.
شورای لجستیک مناطق آزاد
در دولت جدید، به‌ویژه پس از انتصاب رضا مسرور به عنوان دبیر شورای‌عالی مناطق آزاد، توجه بیشتری به مسائل لجستیک در این مناطق شده است. شورای لجستیک مناطق آزاد به‌عنوان نهادی تخصصی و مشورتی تشکیل شده تا مشکلات لجستیکی را در این مناطق شناسایی کرده و برای بهبود عملکرد این مناطق در حوزه لجستیک و ترانزیت کالا راهکارهایی ارائه دهد. این شورا به‌ویژه در تلاش است که با همکاری بخش دولتی و خصوصی، زیرساخت‌های لجستیکی موجود در مناطق آزاد را به‌طور مؤثر ساماندهی کند و از ظرفیت‌های موجود بهره‌برداری کند.
چالش‌ها و فرصت‌ها
یکی از اصلی‌ترین چالش‌هایی که ایران با آن روبه‌رو است، کاهش سهم کشور از ترانزیت کالا و حذف شدن از نقشه تجاری منطقه است. کریدورهای رقیب که از خاک ایران عبور نمی‌کنند، در حال تکمیل شدن هستند و اگر ایران نتواند زیرساخت‌های لجستیکی خود را به‌طور مؤثر توسعه دهد، ممکن است در کمتر از ۱۰ سال آینده سهم خود از ترانزیت کالا را از دست بدهد. به‌ویژه با توجه به تحریم‌ها و وضعیت اقتصادی کشور، اگر ایران نتواند به یک هاب لجستیک مؤثر تبدیل شود، فرصت‌های زیادی را از دست خواهد داد.
تبدیل مناطق آزاد به هاب‌های لجستیک
پیشنهادهایی برای تبدیل برخی از مناطق آزاد ایران به هاب‌های لجستیک با کارکردهای خاص مطرح شده است. به عنوان مثال:
چابهار: می‌تواند به هاب لجستیک ترانزیتی برای تجارت با افغانستان و کشورهای CIS تبدیل شود.
قشم: با توجه به موقعیت استراتژیک آن، می‌تواند به مرکز لجستیک بانکرینگ (حمل سوخت) منطقه خاورمیانه تبدیل شود.
اروند: به‌عنوان هاب لجستیک برای تأمین کالاهای اساسی ایران و صادرات به عراق معرفی شده است.
منطقه آزاد انزلی: می‌تواند به هاب لجستیک تجاری شمال ایران تبدیل شود.
منطقه آزاد ارس: با توجه به موقعیت آن، بهترین گزینه برای تبدیل به هاب لجستیک تجارت با روسیه و اوراسیا است.
مناطق دیگر مانند کیش و سرخس: با توجه به زیرساخت‌های موجود، قابلیت تبدیل به هاب‌های لجستیک برای بارهای هوایی و تجاری منطقه‌ای را دارند.
تبعات بی‌توجهی به لجستیک
ایران از ظرفیت‌های تجاری فوق‌العاده‌ای برخوردار است اما به دلیل عدم حضور مؤثر در زنجیره تأمین جهانی و کمبود زیرساخت‌های لجستیکی مناسب، حجم تجارت کشور به‌طور چشمگیری پایین‌تر از سطح مورد انتظار است. یکی از دلایل این وضعیت، تحریم‌ها، نپیوستن به سازمان تجارت جهانی (WTO) و مشکلات ساختاری در تجارت خارجی است. برای حل این معضل، ایران باید به توسعه زیرساخت‌های لجستیکی توجه ویژه‌ای داشته باشد تا بتواند در زنجیره تأمین جهانی جایگاه مناسبی پیدا کند.

در نهایت، توجه به توسعه لجستیک و بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ترانزیت در مناطق آزاد، برای تقویت جایگاه تجاری ایران در منطقه و جهان ضروری است. ایجاد هاب‌های لجستیک در این مناطق می‌تواند به ارتقای سطح تجارت خارجی کشور کمک کرده و ایران را به یک نقطه اتصال مهم در زنجیره تأمین جهانی تبدیل کند. برای تحقق این هدف، نیاز به سیاست‌گذاری درست، همکاری بخش دولتی و خصوصی و استفاده از فناوری‌های جدید در حوزه لجستیک است.