چشمانداز کوتاهمدت قدرتهای خاورمیانه چگونه است؟*
ایران، عربستان، ترکیه و اسراییل را چهار قدرت منطقه خاورمیانه میدانند که تصمیمها و شرایط هر کدام تا حدودی میتواند برای منطقه خاورمیانه سرنوشتساز باشد. سال گذشته برای خاورمیانه سال مهمی بود چرا که توازن قوا در منطقه تا حدود قابل توجهی تغییر کرده است. در ادامه مروری داریم بر شرایط تازه این چهار قدرت و چشمانداز کوتاه مدتی که هر یک پیش روی خود دارند.
عربستان و بازتعریف نقش او
محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی که از زمان به قدرت رسیدن، برخی اصلاحات سیاسی و اجتماعی را رقم زده است. یکی از بازیگران مهم آینده خاورمیانه به حساب میآید. بسیاری بر این باورند در حل مسئله غزه نیز بنسلمان نقش حیاتی در تغییر اوضاع ایفا خواهد کرد، چرا که عربستان توانایی بازسازی غزه و فشار بر اسرائیل را دارد.
بن سلمان در سالهای گذشته تلاش کرده از عربستان چهرهای تازه در اذهان ترسیم کند. با روی کار آمدن دونالد ترامپ، رئیسجمهوری جدید امریکا برای عربستان فرصت تازهای هم ایجاد میشود. ترامپ اعلام کرده است به دنبال این است بتواند توافق تجاری به ارزش ۴۵۰ تا ۵۰۰ میلیارد دلار با عربستان به دست آورد. حاکمان ریاض که بهخوبی از تواناییهای اقتصادی خود برای دستیابی به منافع سیاسی بهرهبرداری میکنند، با سرعت به سمت رئیسجمهور جدید امریکا حرکت کردهاند و پیشبینی میشود همکاریهای خود را با او ادامه دهند.
هدف آنها این است که از این ارتباط برای گسترش نفوذ اقتصادی و دیپلماتیکشان در واشنگتن استفاده کرده و موقعیت خود را در سطح منطقهای و جهانی ارتقا دهند. پیشبینی می شود عربستان در توافق احتمالی میان ایران غرب به رهبری امریکا هم بتواند نقش موثری ایفا کند. اگر چنین شود عربستان موفق شده است هم نظر اقتصادی و هم از نظر سیاسی جایگاه خود در منطقه خاورمیانه را ارتقا دهد.
اسراییل، دستاردها و رسواییها
پس از حمله ۷ اکتبر سال ۲۰۲۳، اسرائیل و سرویسهای اطلاعاتیاش نهتنها علیه حماس، بلکه علیه حزبالله و حامیان آن هم ابتکار عمل را به دست گرفتند. با این حال اسراییل از نظر سیاسی و دیپلماتیک تضعیف شده است. چندی پیش دیوان بینالمللی دادگستری، اشغال ۵۷ ساله شرق بیتالمقدس و کرانه باختری توسط اسرائیل را غیرقانونی دانست و سیاستهای این کشور در منطقه را نقض حقوق فلسطینیها توصیف کرد. این دادگاه خواستار پایان فوری حضور اسرائیل در سرزمینهای اشغالی، برچیدن زیرساختهای شهرکسازی و خروج شهرکنشینان از این مناطق شد. این رأی، اگرچه غیرالزامآور است، محکومیتی شدید برای اسراییل به حساب میآید.
در این میان به قدرت رسیدن دونالد ترامپ در امریکا میتواند فرصت ویژه برای اسراییل فراهم کند. چرا که در میان سخنان دونالد ترامپ نشانهای از کمک برای ایجاد کشور مستقل فلسطینی دیده نمیشود و بر عکس او سخن از کوچاندن اجباری فلسطینیان سخن به میان آورده و این تا حد بسیاری با آنچه دست راستیهای اسراییل آرزو دارند، منطبق است. ترامپ وعده داده است که صلح را به این منطقه بیاورد، ولی به نظر میرسد با ادامه حضور نظامی اسراییل در غزه و اقداماتش در کرانه باختری سازگار باشد. در این میان نقش کشورهای عربی و گروههایی همانند حماس در اجرایی شدن این ایده میتواند نتیجه را آنگونه که اسراییل انتظار دارد، رقم نزند.
ترکیه و بحران بیاعتمادی
در اواخر نوامبر ۲۰۲۴، ائتلافی از نیروهای شورشی تحت حمایت ترکیه به رهبری هیئت تحریر الشام از شرایط مساعدی همانند ضعف رژیم بشار اسد، حواسپرتی استراتژیک روسیه به دلیل جنگ در اوکراین و همچنین تلفات سنگین حزبالله استفاده کرده و حملهای جدید را آغاز کردند. شورشیان با سرعت پیشرفت کرده و خطوط مقدم نیروهای اسد به سرعت سقوط کرد. چند روز بعد، در تاریخ ۸ دسامبر، بشار اسد مجبور به فرار شد. تغییر حکومت در سوریه بهطور گستردهای به نفع ترکیه و بهویژه رجب طیب اردوغان تفسیر میشود.
با این حال، ترکیه که یکی از اعضای ناتو است، همواره در تعامل با متحدانش با چالشهایی روبهرو بوده و این وضعیت ممکن است مشکلاتی را برای دونالد ترامپ ایجاد کند. آنکارا نیروهای کرد سوریه را که با حمایت ایالات متحده نقش عمدهای در شکست داعش داشتند، بهعنوان گروههای تروریستی شناسایی میکند. اگر اردوغان تصمیم به حمله به مناطق تحت کنترل کردها بگیرد، ترامپ ممکن است در موقعیتی دشوار قرار گیرد. ترامپ پیشتر اشاره کرده بود که ترکیه در بحران سوریه نقشی کلیدی ایفا کرده و از هیئت تحریر شام حمایت خواهد کرد. در نهایت، بهنظر نمیرسد که ترامپ بهطور فعال در برابر اقدامهای ترکیه علیه کردهای سوریه اقدام کند.
ابتکار عمل جدید ایران چیست؟
برخی تحلیلگران بر این باورند که ایران به ندرت در چهار دهه گذشته این سان در موقعیت ضعف قرار داشته است. «محور مقاومت» که بخشی از راهبرد گستردهتر «دفاع پیشدستانه» ایران در دهههای گذشته به حساب میآمده است از جهات مختلف و در حوزههای گوناگون تحت فشار بیسابقهای قرار گرفته است. حزبالله به طور چشمگیری تضعیف شده است؛ حماس به نسخهای کماثر از خود تبدیل گشته؛ و سوریه اکنون به منطقهای غیردوستانه برای ایران تبدیل شده است.
افزون بر این، دولت بایدن که به نظر میرسید بنیامین نتانیاهو را مهار کرده بود، به پایان رسیده است. بسیاری از تحلیلگران هم معتقدند ایران همواره در چهار دهه گذشته توانسته است با ابتکاری معادلات را به نفع خود تغییر دهد، نظیر آنچه در ماجرای آرامکو شاهد بودیم. به نظر میرسد در سالهای پیشرو باید به نقشی که امریکا در ارتباط با شرایط ایران در خاورمیانه میتواند رقم بزند، توجه ویژهای کرد.
پرسش اصلی این است که ترامپ چه رویکردی را در این وضع اتخاذ خواهد کرد؟ مواضعی که ترامپ در چهار سال نخست خود ایفا کرد، نشان میدهد ترامپ تا حدودی میتواند مواضع اسراییل در منطقه خاورمیانه را تقویت کند. با این حال دونالد ترامپ ممکن است ترجیح دهد بهجای شرکت در گزینهی نظامی نتانیاهو برای نابود کردن تأسیسات هستهای ایران، به یک توافق سیاسی دست یابد.
* تحلیل مزبور در جدیدترین شماره (۳) ماهنامه «اقتصادنگار» در پایان اسفند ۱۴۰۳ منتشر شده است.
