۶ روند کلیدی کشاورزی پایدار در سال ۲۰۲۵

اقتصادنگار | گروه کشاورزی – جهان کشاورزی در آستانه یک بحران زیست‌محیطی ایستاده؛ بحرانی که هم تولید غذا را به خطر می‌اندازد و هم منابع حیاتی بشر را زیر سؤال می‌برد. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که تا سال ۲۰۳۰، تقاضای جهانی برای آب شیرین تا ۴۰ درصد از عرضه آن فراتر خواهد رفت—رقمی تکان‌دهنده که بیش از هر چیز، بخش کشاورزی را به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب شیرین زمین هدف قرار می‌دهد.
از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی به شکلی خزنده اما ویرانگر، ساختار طبیعی تولیدات کشاورزی را از درون متزلزل کرده است. تحلیل‌های منتشرشده در مجله علمی Atmospheric Pollution Research نشان می‌دهد که این بخش نه‌تنها حدود ۱۵ درصد از انتشار گازهای گلخانه‌ای را تولید می‌کند، بلکه خود نیز بیش از هر صنعت دیگری از پیامدهای اقلیمی چون خشکسالی، الگوهای ناپایدار بارندگی و فرسایش خاک، ضربه می‌بیند.
در چنین شرایطی، راه‌حل‌ها نه در بازگشت به روش‌های گذشته، بلکه در عبور جسورانه از مرزهای نوآوری نهفته است. شش روند کلیدی در افق ۲۰۲۵، چهره آینده کشاورزی پایدار را ترسیم می‌کند؛ روندهایی که اگرچه محصول پیشرفت فناوری هستند، اما در عمق خود، پاسخی به اضطرار زیست‌محیطی قرن ما نیز محسوب می‌شوند.
۱. گسترش سیستم‌های بدون خاک؛ آب کمتر، محصول بیشتر
یکی از بنیادی‌ترین تحولات سال ۲۰۲۵، شتاب‌گیری در توسعه سیستم‌های کشاورزی بدون خاک است. این روش‌ها—که از هیدروپونیک و آئروپونیک تا بسترهای مصنوعی گسترده‌اند—تا ۹۰ درصد در مصرف آب صرفه‌جویی می‌کنند و با ترکیب اتوماسیون، گردش مجدد مواد مغذی و کشاورزی دقیق، بازده تولید را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهند.
سیستم‌های جدید به کشاورزان اجازه می‌دهند که در هر فصلی، با کمترین وابستگی به شرایط اقلیمی و خاک، تولید مستمر و سودآور داشته باشند. نیاز به بسترهایی با کارایی بالا که تنوع محصولات را پشتیبانی کنند، در همین راستا افزایش یافته است.
۲. فناوری‌های پیشرفته صرفه‌جویی در مصرف آب؛ پاسخ به بحران آینده
با توجه به آنکه کشاورزی سهمی حدود ۷۰ درصدی از برداشت آب شیرین دارد، فناوری‌هایی نظیر حسگرهای هوشمند رطوبت، الگوریتم‌های پیش‌بینی‌کننده و سیستم‌های مه‌پاشی، دیگر گزینه‌های اختیاری نیستند—بلکه ضرورتی حیاتی‌اند. توسعه بسترهایی با قابلیت حفظ رطوبت، در عین زهکشی بهینه، یکی از مهم‌ترین محورهای تحقیق و توسعه کشاورزی در سال ۲۰۲۵ خواهد بود.
۳. عبور از پیت؛ حرکت به‌سوی بسترهای زیست‌تخریب‌پذیر
فشارهای نظارتی و نگرانی‌های زیست‌محیطی باعث شده تا بسترهای مبتنی بر پیت (خاک تورب)، جای خود را به گزینه‌های زیست‌تخریب‌پذیر و پایدار بدهند. کشورهای اروپایی پیشتاز این تحول‌اند و آمریکا نیز به‌سرعت در حال پیوستن به این جریان جهانی است. این تغییر، نه‌فقط اقدامی زیست‌محیطی، بلکه گامی در راستای آینده‌ای اقتصادی‌تر و سازگارتر با پایداری خواهد بود.
۴. اتوماسیون و هوش مصنوعی؛ کشاورزی وارد عصر محاسبات می‌شود
ترکیب رباتیک، یادگیری ماشینی و هوش مصنوعی، دیگر یک چشم‌انداز بلندمدت نیست؛ بلکه به هسته عملیاتی بسیاری از مزرعه‌ها تبدیل شده است. از کاشت و برداشت گرفته تا پایش سلامت گیاه و پیش‌بینی عملکرد، هوش مصنوعی نقش‌آفرینی می‌کند. برآوردها حاکی از آن است که بازار جهانی ربات‌های کشاورزی تا سال ۲۰۳۳ به بیش از ۸۶ میلیارد دلار خواهد رسید.
این فناوری‌ها نیاز به بسترهایی دارند که رشد یکنواخت ریشه را تضمین کنند و مداخلات دستی را به حداقل برسانند؛ مسئله‌ای که به استانداردی جدید در طراحی سیستم‌های کشت بدل شده است.
۵. تنوع زیستی و محصولات با ارزش افزوده؛ پایان سلطه سبزیجات ساده
با بلوغ نسبی مزارع عمودی، تمرکز از تولید انبوه سبزیجات برگ‌دار به سمت محصولاتی با حاشیه سود بالاتر چون توت‌ها، قارچ‌ها و گیاهان دارویی در حال تغییر است. سیستم‌های ماژولار چندکاره، این امکان را فراهم کرده‌اند که طیف متنوعی از محصولات در یک مزرعه تولید شود—رویکردی که هم ریسک را کاهش می‌دهد و هم بازده اقتصادی را ارتقا می‌بخشد.
۶. کشاورزی شهری و عمودی؛ راه‌حل بومی در برابر بحران جهانی
در دورانی که حمل‌ونقل غذا، خود به یکی از عوامل آلودگی و اتلاف انرژی تبدیل شده، کشاورزی شهری و عمودی، مدلی محلی برای امنیت غذایی خلق کرده است. این مزارع، با کاهش وابستگی به زنجیره‌های تأمین بین‌المللی و استفاده هوشمندانه از فضاهای متروکه شهری، به‌سرعت در حال گسترش‌اند.اما چالش‌ها کم نیستند: هزینه‌های سنگین سرمایه‌گذاری، دسترسی محدود به منابع مالی، و نیاز به سیستم‌های کنترل محیطی پیشرفته، رشد این صنعت را به مسیری پرچالش اما اجتناب‌ناپذیر بدل کرده است. در سال ۲۰۲۵، احتمالاً شاهد ادغام شرکت‌های کوچک و متوسط برای بقا و توسعه در این عرصه خواهیم بود.
به هر روی سال ۲۰۲۵ برای کشاورزی جهانی، نه یک ایستگاه، بلکه یک نقطه چرخش است؛ جایی که بقا تنها با سازگاری فناورانه، بازنگری در الگوهای تولید، و حرکت به‌سوی پایداری بلندمدت امکان‌پذیر است. از بسترهای بدون خاک گرفته تا مدل‌های هوشمند مصرف آب، هر روند جدید پاسخی است به بحران‌هایی که دیگر نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت. آینده کشاورزی، آینده‌ای است که باید با دقت و جسارت طراحی شود—پیش از آن‌که طبیعت، به‌جای ما تصمیم بگیرد.