جنگ پنهان بر سر کریدورها؛ معماری نوین جهانی شدن در سایه رقابت قدرت‌ها

به گزارش اقتصادنگار – در جهان پساجنگ سرد، قدرت دیگر صرفاً در زرادخانه‌های نظامی یا ترازهای تجاری خلاصه نمی‌شود. آنچه امروز تعیین‌کننده جایگاه دولت‌ها در سلسله‌مراتب جهانی است، تسلط بر «کریدورها»ست؛ همان مسیرهای زمینی، دریایی و دیجیتالی که کالا، انرژی، سرمایه و نفوذ را در مقیاس قاره‌ای جابه‌جا می‌کنند. نبردی پنهان و در حال تشدید که شاید در سطح ظاهری دیپلماسی چندجانبه و نشست‌های اقتصادی پنهان بماند، اما در بطن خود، بازتابی از تغییر پارادایم قدرت در عصر جهانی شدن بازتنظیم‌شده است.
چین: مهندسی آینده با ابزار زیرساخت
در مرکز این مهندسی ژئوپلیتیکی، چین ایستاده است؛ قدرتی که با پروژه بلندپروازانه «کمربند و جاده»، همزمان هم نقشه تجاری جهان را بازطراحی می‌کند، و هم لایه‌ای از نفوذ ساختاری بر اقتصادهای در حال توسعه ایجاد می‌نماید. طرحی که از ۲۰۱۳ تاکنون، با اتصال بنادر، راه‌آهن‌ها و شبکه‌های ارتباطی دیجیتال در آسیا، آفریقا و اروپا، به چین اجازه داده است تا مسیرهای سنتی تحت سلطه غرب را دور زده و نسخه‌ای موازی از زنجیره تأمین جهانی خلق کند.
از بندر گوادر پاکستان تا خطوط ریلی در شرق آفریقا و تملک بنادر در یونان و جیبوتی، پکن نه‌تنها حضور فیزیکی، که اهرم‌های سیاسی خود را نیز در نقاط حساس جهان تقویت کرده است. هرچند روایت رسمی بر توسعه مشترک و نفع متقابل تأکید دارد، اما منتقدان، از آن به‌عنوان استراتژی «وام برای نفوذ» یاد می‌کنند؛ مدلی که کشورها را در چرخه بدهی گرفتار و در سیاست خارجی به چین متمایل می‌سازد.
ایالات متحده: حفظ وضع موجود با راهبردهای موازی
در سوی دیگر این میدان، ایالات متحده در تلاش است تا معادله نفوذ چین را با ابتکارهایی چون “مشارکت جهانی برای زیرساخت” (PGII) و سرمایه‌گذاری‌های چندجانبه به چالش بکشد. گرچه برخلاف BRI، پروژه‌های آمریکایی فاقد انسجام مرکزی‌اند، اما بر حفظ جریان آزاد تجارت دریایی، تقویت اتحادهای قدیمی و موازنه‌سازی در برابر توسعه‌طلبی شرقی متمرکز هستند.
واشنگتن همچنین در مسیرهایی مانند دریای چین جنوبی، با افزایش حضور نظامی، به دنبال ارسال سیگنالی روشن به پکن است: مسیرهای راهبردی نباید به انحصار درآیند. در همین راستا، حضور ایالات متحده در تأمین مالی پروژه‌های دیجیتالی و زیربنایی در آسیا و آفریقا نیز در حال گسترش است.
روسیه: جغرافیای یخ‌زده، افق‌های گرم ژئوپلیتیکی
اما رقابت تنها محدود به مسیرهای سنتی نیست. مسکو با تمرکز بر مسیر دریای شمالی (NSR) در قطب شمال، کوشیده است تا از تغییرات اقلیمی برای گشودن کریدوری جدید میان آسیا و اروپا بهره گیرد؛ مسیری که می‌تواند زمان و هزینه حمل‌ونقل را تا ۴۰ درصد کاهش داده و مسیرهای سنتی نظیر کانال سوئز را به حاشیه ببرد.
روسیه با سرمایه‌گذاری در بنادر قطبی و توسعه ناوگان یخ‌شکن‌های هسته‌ای، خود را «دروازه‌بان قطب» می‌داند. اما تحریم‌های غرب پس از حمله به اوکراین، دسترسی مسکو به سرمایه و فناوری را محدود کرده و قابلیت بهره‌برداری کامل از این مسیر را به تعویق انداخته است.
آفریقا: جغرافیای بکر، رقابت بی‌پرده
آفریقا اکنون به صحنه‌ای نوظهور در جنگ پنهان کریدورها بدل شده است. در حالی که چین همچنان بازیگر مسلط زیرساختی در این قاره است، قدرت‌هایی مانند اتحادیه اروپا، آمریکا و کشورهای خلیج فارس نیز با شتاب در حال ورود به این میدان‌اند. از بنادر استراتژیک کنیا و تانزانیا گرفته تا کریدورهای ریلی غرب آفریقا و پروژه‌های فایبرنوری در کشورهای ساحل، قاره سیاه در حال تبدیل شدن به بستری برای خلق نسخه‌های مختلفی از جهانی شدن است؛ یکی با محوریت شرق، دیگری با اتکای غرب.
کریدورهای دیجیتال: مرز جدید سلطه
در کنار مسیرهای فیزیکی، نبرد بعدی بر سر کریدورهای دیجیتال در جریان است. فیبرهای نوری، پایگاه‌های داده، شبکه‌های 5G و پلتفرم‌های انتقال مالی، ابزارهایی برای خلق تسلط غیرفیزیکی‌اند. چین با پیشروی برندهایی چون هواوی، و آمریکا با شبکه‌هایی چون استارلینک و مایکروسافت، در حال گسترش جغرافیای سایبری خود هستند. آنچه در دهه آینده شکل خواهد گرفت، صرفاً یک نقشه ژئوپلیتیکی نیست، بلکه ساختاری از اتصال جهانی است که تصمیم می‌گیرد چه کسی اطلاعات، سرمایه و کالا را کنترل می‌کند.نبرد امروز بر سر کریدورها، صرفاً نزاعی برای کوتاه‌تر کردن مسیرها یا افزایش حجم تجارت نیست؛ بلکه رقابتی ساختاری بر سر معماری جدید جهانی شدن است. در این معماری، هر کریدور – چه فیزیکی و چه دیجیتال – قطعه‌ای از پازل بزرگ نفوذ، کنترل و توازن قدرت در قرن بیست‌ویکم خواهد بود. در جهانی که دیگر تقسیم‌بندی شرق و غرب به‌تنهایی کافی نیست، کریدورها همان خطوط اعصاب اقتصاد و سیاست جهانی‌اند؛ و کسی که آن‌ها را در دست گیرد، قلب آینده را به تپش درمی‌آورد.