تابستان بازار گوشت؛ چشم‌انتظار سیاست‌گذاری منطقی

مهدی ناظری کارشناس حوزه کشاورزی – با فرارسیدن روزهای گرم تابستان، بازار گوشت قرمز در ایران بار دیگر در آستانه یک بحران خاموش قرار گرفته است؛ بحرانی که ریشه‌های آن نه‌تنها در عوامل فصلی و افزایش تقاضای ایام مذهبی، بلکه در تلاقی ناکارآمدی سیاست‌گذاری، حذف تدریجی ارز ترجیحی و غیبت نقش‌آفرینان سنتی واردات نهفته است.
در حالی‌که هنوز چند هفته از زمزمه‌های حذف یارانه ارزی گوشت قرمز نمی‌گذرد، افزایش قیمت گوشت گوسفندی در بازار از ۶۵۰ هزار تومان به ۶۸۰ هزار تومان در میدان بهمن، نشان از واکنش سریع و مستقیم بازار به سیگنال‌های سیاست‌گذاری دارد؛ سیگنال‌هایی که بیشتر از آن‌که مبتنی بر تحلیل ظرفیت تولید داخل یا ارزیابی ذخایر راهبردی باشند، متأثر از نگاه دستوری و بدون پشتوانه‌ی آماری‌اند.
زنگ خطر افزایش قیمت گوشت قرمز و جانشینی مرغ
افزایش هم‌زمان قیمت مرغ از ۷۷ هزار به ۹۳ هزار تومان در مدت کمتر از یک ماه، گواهی دیگر بر اثرات دومینویی سیاست‌های ناهماهنگ دولت در بازار پروتئین کشور است. در اقتصادی که قدرت خرید شهروندان به شدت محدود شده، کوچک‌ترین نوسان در قیمت گوشت قرمز، تقاضا را به سمت جایگزین‌هایی همچون مرغ، تخم‌مرغ و حتی برنج و حبوبات سوق می‌دهد، و این تغییر سریع در الگوی مصرف، خود محرک تورم در سایر اقلام غذایی خواهد شد.
تراز منفی تولید و غفلت از سیاست ذخایر راهبردی
طبق برآوردهای رسمی، مصرف سالانه گوشت قرمز کشور در حدود ۸۵۰ تا ۹۰۰ هزار تن است که از این میزان تنها حدود ۷۰۰ هزار تن از محل تولید داخلی تأمین می‌شود. بدین‌ترتیب حداقل ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تن واردات سالانه ضروری است. اما در تصمیمی عجیب، معاونت تولیدات دامی وزارت جهاد کشاورزی در نامه‌ای خواستار توقف واردات گوشت قرمز در فصل بهار شده، در حالی‌که هیچ نشانه‌ای از کفایت تولید داخلی یا برنامه‌ریزی برای ذخیره‌سازی مناسب مشاهده نمی‌شود.
این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که بر اساس تجربه‌ی سال‌های گذشته، از اواسط مردادماه تا آغاز پاییز، تقاضا برای گوشت قرمز به‌واسطه آغاز سفرها، بازگشایی مدارس و مناسبت‌های مذهبی افزایش می‌یابد و نبود ذخایر کافی، زمینه‌ساز جهش قیمتی در پایان تابستان خواهد بود.
واردات گوشت؛ مسئله‌ای فراتر از برزیل
یکی از مهم‌ترین چالش‌های واردات گوشت در سال جاری، غیبت برزیل به عنوان تأمین‌کننده سنتی گوشت منجمد ایران است. تأخیر در جایگزینی منابع جدید، مشکلات تأمین ارز، چالش‌های لجستیکی در بندر شهید رجایی، موجودی پایین سردخانه‌ها (حدود ۱۰ هزار تن) و نارسایی‌های سامانه‌ای، همگی چشم‌انداز واردات را تیره‌تر کرده‌اند. حتی در صورت آغاز واردات در خردادماه، نخستین محموله‌ها زودتر از مهرماه به بازار نخواهند رسید؛ زمانی که احتمالاً بحران قیمتی به اوج رسیده است.
حمایت از تولید یا فشردن گلوی مصرف‌کننده؟
در شرایطی که مسئولان از «صیانت از تولید داخل» سخن می‌گویند، پرسش اساسی آن است که آیا این صیانت نباید با ارتقای بهره‌وری، توسعه نژادهای دامی پربازده، مدرن‌سازی زنجیره کشتار و بهبود دسترسی دامدار به نهاده‌های ارزان‌قیمت همراه باشد؟
در حالی‌که کشور سالانه بیش از ۱.۵ میلیارد دلار یارانه برای نهاده‌هایی چون ذرت پرداخت می‌کند، اما همچنان قیمت تمام‌شده گوشت در ایران یکی از بالاترین ارقام جهانی است. ساختار سنتی دامداری، نبود زنجیره یکپارچه ارزش و سودهای چندمرحله‌ای، مانع اصلی رقابت‌پذیری تولید داخلی‌اند؛ و نه واردات.
در واقع، غیبت راهکارهای ساختاری در تولید، بار مشکلات را به دوش مصرف‌کننده منتقل کرده است. خانوار ایرانی در حالی با گوشت کیلویی ۷۰۰ هزار تومانی مواجه است که در کشورهای منطقه، قیمت مشابه با کیفیت بالاتر به مراتب پایین‌تر است. آیا این «حمایت» از تولید نیست، بلکه تحمیل ناکارآمدی آن به مصرف‌کننده نیست؟
زمان بازنگری فرا رسیده است
بازار گوشت در ایران در وضعیتی شکننده قرار دارد. هم‌افزایی میان تولید و واردات، مدیریت ذخایر استراتژیک، تسهیل واردات از منابع جایگزین برزیل و اصلاح ساختار زنجیره ارزش از جمله اقداماتی است که دولت باید در اسرع وقت بدان تن دهد.
نگاه بخشی و درون‌سازمانی، بدون درک متقابل از منطق بازار و زنجیره تأمین، نه تنها مانع جهش تولید است بلکه ریسک تورم غذایی را در ماه‌های آینده به‌شدت افزایش خواهد داد.تابستان در راه است، و بازار گوشت بیش از هر زمان دیگر به تصمیمی «منطقی» و واقع‌بینانه نیاز دارد؛ تصمیمی که هم از تولید حمایت کند و هم از سفره مردم.