سایه تهدید نظامی و واکنش بازار سرمایه؛ مرز باریک میان انجماد و اعتماد

به گزارش اقتصاد نگار – در شرایطی که احتمال بروز درگیری نظامی یا تشدید ناامنی‌های منطقه‌ای در دستور کار تحلیل‌گران سیاسی قرار گرفته، اقتصاد ایران بار دیگر در معرض شوک بیرونی قرار دارد؛ و همان‌طور که تجربه نشان داده، نخستین جبهه‌ای که به این فشار واکنش نشان می‌دهد، بازار سرمایه است. در چنین بزنگاه‌هایی، سیاست‌گذار باید تصمیمی فوری و محتاطانه اتخاذ کند: آیا بازار را به‌طور موقت تعطیل کند؟ یا آن را باز نگه دارد و با اِعمال محدودیت‌هایی از شدت واکنش‌های هیجانی بکاهد؟
قانون چه می‌گوید؟
سازمان بورس بر پایه قانون بازار اوراق بهادار (ماده ۳۲) و آیین‌نامه اجرایی مربوطه، در مواقعی که تهدیداتی مانند جنگ، حملات نظامی، ناامنی‌های ملی یا بلایای طبیعی در سطحی فراتر از شرایط عادی به وقوع می‌پیوندد، اختیار قانونی دارد تا معاملات بازار را حداکثر تا سه روز کاری متوقف کند. تمدید این تعطیلی مستلزم تأیید شورای عالی بورس است. این اختیارات شامل توقف کلی یا بخشی از بازار – از جمله بورس، فرابورس، صندوق‌های سرمایه‌گذاری یا دیگر ابزارهای مالی – خواهد بود.
اما پرسش اصلی آنجاست که آیا اجرای این اختیار، هم‌راستا با منافع بلندمدت بازار است یا نه؟
توقف یا محدودسازی؟ سیاست تجربه‌شده کدام است؟
در عمل، تجربه بازار سرمایه ایران نشان داده که سیاست‌گذار کمتر به سمت تعطیلی کامل رفته و بیشتر، به سراغ فعال‌سازی بازار با کنترل‌های شدید رفته است. محدودسازی دامنه نوسان، توقف موقت معاملات برخی نمادها، کنترل‌های نظارتی بر صندوق‌ها، و اعمال محدودیت بر معاملات الگوریتمی از جمله ابزارهایی است که در مقاطع بحرانی فعال می‌شود. این تدابیر اگرچه مانع از سقوط ناگهانی شاخص‌ها می‌شود، اما گاه به ایجاد «بازار انجمادزده» می‌انجامد؛ بازاری که در ظاهر باز است، اما در عمل فاقد جریان واقعی نقدشوندگی است.
نقدشوندگی؛ قربانی پنهان تصمیم‌های امنیتی
نقدشوندگی، ستون فقرات بازار سرمایه است. اگرچه کاهش دامنه نوسان یا توقف موقت معاملات ممکن است در کوتاه‌مدت از بروز ریزش شدید جلوگیری کند، اما در صورت تداوم، اثرات مخرب آن بر اعتماد عمومی و کارکرد اقتصادی بازار محسوس می‌شود. در شرایطی که خانوارها یا صندوق‌ها نیاز فوری به تبدیل دارایی به نقد دارند، انسداد مسیر نقدشوندگی می‌تواند تنش‌های اقتصادی و اجتماعی را افزایش دهد.
تصمیم به تعطیلی بازار باید بر پایه یک تحلیل دووجهی باشد: حفظ ثبات روانی و حفظ عملکرد بازار. اگر بازار در ظاهر باز اما در باطن فریز شود، نتیجه‌اش نه ثبات، بلکه انجماد است.
بازار در برابر شوک؛ افت سریع، بازگشت تدریجی
الگوی رفتاری بازار سرمایه در مواجهه با شوک‌های امنیتی – از جنگ گرفته تا تهدید حمله نظامی – یک روند کم‌وبیش شناخته‌شده دارد: در گام نخست، افت تند و احساس‌محور؛ در گام دوم، جست‌وجوی تعادل؛ و در نهایت، بازگشت تدریجی بر اساس متغیرهای بنیادین. شوک‌های ژئوپلیتیکی معمولاً هیجانی‌اند و پایدار نمی‌مانند، مگر آنکه منجر به تخریب فیزیکی گسترده یا اختلال بنیادین در چرخه اقتصادی شوند.
این روند، به‌ویژه در اقتصادهایی مانند ایران که تجربه زیسته‌ی فشار خارجی را دارند، حتی شفاف‌تر است. بازار سرمایه ایران پیش‌تر نیز بحران‌هایی از جنس مشابه را تجربه کرده و پس از دوره‌ای کوتاه از هیجان، به مسیر قبلی خود بازگشته است.
سیاست‌گذاری در بحران؛ آزمونی برای بلوغ بازار
سیاست‌گذار در بزنگاه‌های بحران، با چالش دوگانه‌ای مواجه است: نخست، صیانت از اعتماد عمومی و دوم، حفظ پایداری عملیاتی بازار. تعطیلی شتاب‌زده می‌تواند این پیام را به بازار مخابره کند که وضعیت بحرانی است و مخاطرات، جدی‌تر از آن‌چیزی است که تصور می‌شده. در مقابل، بازگذاشتن کامل بازار بدون ابزارهای محدودکننده، راه را برای نوسانات شدید و رفتارهای توده‌ای هموار می‌کند.
بنابراین، راهکار میانه – یعنی فعال‌سازی مشروط بازار با دامنه محدود، همراه با انتشار شفاف اطلاعات و آرام‌سازی فضای رسانه‌ای – نسخه‌ای آزموده‌شده است که در صورت اجرای حرفه‌ای، می‌تواند هم ثبات را حفظ کند و هم از اختلال جدی در نقدشوندگی جلوگیری نماید.
بازار را ببندیم یا باز نگه داریم؟
پاسخ ساده نیست. بستن بازار ممکن است در کوتاه‌مدت فشار روانی را کاهش دهد، اما اگر بیش از چند روز ادامه یابد، هزینه‌های سنگینی برای اعتماد و کارکرد بازار خواهد داشت. از سوی دیگر، بازنگه‌داشتن بازار بدون مداخله هوشمندانه نیز می‌تواند به بی‌ثباتی شدید و ریزش‌های غیرمنطقی بینجامد.در شرایط تهدید نظامی، هنر سیاست‌گذار آن است که تعادلی ظریف میان شفافیت، ثبات و اعتماد عمومی برقرار سازد. تجربه نشان داده که اگر سرمایه‌گذاران احساس کنند همه‌چیز کنترل‌شده و منطقی پیش می‌رود، هیجان به‌زودی جای خود را به تحلیل خواهد داد – حتی در زمانه اضطراب و دود و آژیر.