زمین‌گیر شدن صنعت پالایش در سایه سیاست‌گذاری غلط/ آیا پالایشگاه‌ها به سرنوشت نیروگاه‌ها دچار می‌شوند؟

اقتصادنگار – در حالی‌که اقتصاد ایران برای بقا در زنجیره تأمین انرژی منطقه‌ای به حضور مؤثر صنعت پالایش نیاز دارد، شواهد میدانی و اظهارات فعالان صنفی نشان می‌دهد که یکی از استراتژیک‌ترین بخش‌های صنعت انرژی کشور، در مسیر فرسایش ساختاری و ریزش سرمایه‌گذاری قرار گرفته است.
ناصر عاشوری، دبیر انجمن کارفرمایی صنعت پالایش نفت کشور، در تازه‌ترین اظهارات خود هشدار داده که تداوم وضعیت موجود در فرمول قیمت‌گذاری خوراک پالایشگاه‌ها، می‌تواند این صنعت را به سرنوشت صنعت برق دچار کند؛ صنعتی که اکنون با ناترازی شدید تولید و سرمایه‌گذاری، بدهی انباشته و فرار بخش خصوصی مواجه است.
دستورالعملی که زنجیره سرمایه را متوقف کرده
به گفته عاشوری، بازگشت به فرمول قیمت‌گذاری سال ۱۴۰۲ یک ضرورت فوری است. چرا که دستورالعمل جدید نه‌تنها باعث توقف کامل پروژه‌های توسعه‌ای در پالایشگاه‌ها شده، بلکه سودآوری جاری این شرکت‌ها را نیز با تهدید جدی مواجه کرده است. در واقع، فرمول فعلی که بدون درنظر گرفتن کیفیت خوراک و راندمان فنی پالایشگاه‌ها، نرخ خوراک را یکسان تعیین می‌کند، به‌نوعی یک جریمه ساختاری برای سرمایه‌گذاری تبدیل شده است.
در نبود انگیزه مالی کافی، عملاً هیچ بازیگر بخش خصوصی یا نهاد مالی حاضر به تأمین مالی پروژه‌های جدید پالایشی نیست. این اتفاق، به تعلیق گسترده طرح‌های توسعه‌ای انجامیده و چشم‌انداز سرمایه‌گذاری در این صنعت را تیره کرده است.
وقتی صنعت مادر به حاشیه می‌رود
به هر روی صنعت پالایش نفت، برخلاف تصور عام، تنها تولیدکننده بنزین و گازوئیل نیست؛ بلکه قلب تپنده زنجیره‌ای است که از پتروشیمی‌ها تا صنایع پایین‌دستی، روغن‌سازی، تولید حلال‌ها و بسیاری از فرآورده‌های صنعتی را تغذیه می‌کند. بنابراین هرگونه اختلال در این صنعت، اثرات دومینویی بر اقتصاد ملی خواهد داشت.
عاشوری با صراحت می‌گوید: «وقتی نرخ خوراک اصلاح نشود، نه‌تنها پالایشگاه‌ها آسیب می‌بینند، بلکه کل زنجیره صنعتی کشور از کار می‌افتد. این یعنی خاموشی تدریجی یکی از موتورهای پیشران اقتصاد.»
زیان روی تابلوی بورس
موضوع فقط توقف پروژه‌های توسعه‌ای نیست؛ اغلب شرکت‌های پالایشی کشور، سهامی عام و حاضر در بازار سرمایه‌اند. دستورالعمل فعلی نرخ خوراک، مستقیماً به کاهش سودآوری این شرکت‌ها انجامیده و ارزش بازار آن‌ها را در بورس تهران کاهش داده است. از نگاه سرمایه‌گذار، وقتی سود شرکت تابع تصمیمات خلق‌الساعه و ناپایدار دولت باشد، دیگر مفهومی به‌نام «اطمینان سرمایه‌گذاری» وجود نخواهد داشت.
این وضعیت در نهایت منجر به خروج نقدینگی از صنعت پالایش و کاهش جذابیت آن برای صندوق‌ها و سرمایه‌گذاران نهادی خواهد شد؛ همان اتفاقی که پیش‌تر در صنعت برق افتاد و امروز نظام انرژی کشور تاوان آن را با خاموشی، بدهی و ناترازی شدید می‌دهد.
۱۰۰ میلیارد دلار در خطر فرسایش
برآوردها نشان می‌دهد ارزش سرمایه‌گذاری انجام‌شده در پالایشگاه‌های کشور، بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار است. با این حال، این زیرساخت عظیم در حال فرسایش است؛ بدون تزریق منابع جدید، بدون نوسازی و در شرایطی که تکنولوژی در حال تغییر سریع در دنیاست.
در نبود سرمایه‌گذاری، این دارایی‌های ملی به سمت مستهلک‌شدن پیش می‌روند و ارزش واقعی خود را از دست می‌دهند. عاشوری در این زمینه هشدار می‌دهد: «در شرایط فعلی، نه منابعی برای توسعه وجود دارد، نه امکان تأمین مالی پروژه‌های جدید. این یعنی صنعت پالایش در حال خاموش‌شدن تدریجی است.»
آنچه در آینه صنعت پالایش دیده می‌شود، بازتاب همان بیماری مزمنی است که صنعت برق سال‌هاست با آن دست به گریبان است:
سیاست‌گذاری ناپایدار، قیمت‌گذاری دستوری، بی‌اعتمادی سرمایه‌گذار و فرار بخش خصوصی.
بازگشت به فرمول عادلانه نرخ خوراک—که مبتنی بر کیفیت و ساختار فنی هر پالایشگاه باشد—امروز نه یک خواسته صنفی، بلکه یک مطالبه ملی است. چرا که سرنوشت اقتصاد انرژی ایران، به بقای صنعت پالایش گره خورده؛ صنعتی که اگر زمین‌گیر شود، نه فقط فرآورده‌هایش، که پیکره‌ی اقتصاد صنعتی کشور را نیز از حرکت بازخواهد داشت.