زنگزور و جاده ترامپ؛ تهدید تازه بر شریان ترانزیت ایران

اقتصادنگار – تحولات اخیر در منطقه قفقاز جنوبی، با امضای توافقی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان که طی آن حق انحصاری مدیریت گذرگاه زنگزور برای ۹۹ سال به آمریکا واگذار می‌شود، می‌تواند نقشه ژئوپلیتیک و اقتصادی ایران را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو کند. این گذرگاه که در رسانه‌ها به «جاده ترامپ» مشهور شده، مسیر اتصال مستقیم نخجوان به جمهوری آذربایجان را فراهم می‌کند و به‌طور بالقوه سهم ایران از ترانزیت منطقه را تا ۳۰ درصد کاهش می‌دهد.
این تحول به معنای محدود شدن دسترسی مستقیم ایران به اروپا و حذف تدریجی کشور از برخی مسیرهای مواصلاتی استراتژیک خواهد بود. ترکیه، از طریق این کریدور، به جمهوری آذربایجان و سپس آسیای میانه متصل می‌شود؛ مسیری که پیش‌تر بخشی از منافع اقتصادی آن از طریق خاک ایران تأمین می‌شد. به این ترتیب، درآمدهای ترانزیتی ناشی از مبادلات با کشورهای آسیای مرکزی که سال‌ها به‌عنوان یکی از منابع مهم ارزی ایران محسوب می‌شد، می‌تواند به‌طور کامل به سمت آنکارا منتقل شود.
پیامدهای این جابه‌جایی تنها به حوزه ترانزیت محدود نخواهد بود. از منظر ژئوپلیتیک، حضور مستقیم آمریکا در مدیریت گذرگاه، بستر نفوذ اقتصادی و سیاسی غرب در قفقاز را تقویت کرده و به تضعیف موقعیت روسیه و ایران در این منطقه می‌انجامد. چنین شرایطی می‌تواند توازن قدرت در اوراسیا را به سود بازیگران غربی و هم‌پیمانانشان تغییر دهد.
از نظر اقتصادی، کاهش حجم عبور و مرور کالا از خاک ایران و انتقال مسیرها به گذرگاه زنگزور، کاهش درآمدهای ترانزیتی، افزایش هزینه حمل‌ونقل و کاهش رقابت‌پذیری صادرات ایران را به همراه خواهد داشت. این روند در شرایطی رخ می‌دهد که اقتصاد ایران تحت فشار تحریم‌ها و محدودیت‌های ساختاری، بیش از هر زمان دیگری به حفظ و توسعه مسیرهای ترانزیتی نیازمند است.
در مجموع، اجرای این توافق و فعال شدن «جاده ترامپ» نه‌تنها موقعیت ترانزیتی ایران را تضعیف می‌کند، بلکه بخشی از ظرفیت ژئو‌اکونومیک کشور را از بین برده و بر تاب‌آوری تولید، تجارت و امنیت اقتصادی اثر منفی خواهد گذاشت. کارشناسان معتقدند واکنش راهبردی و چندجانبه‌گرایانه ایران برای حفظ سهم خود در معادلات حمل‌ونقل اوراسیا، بیش از پیش ضرورت یافته است.