پایان خام‌فروشی در صنعت پتروشیمی؛ شرط جدید برای صدور مجوزها و مسیر ۲۴ میلیارد دلاری توسعه

اقتصادنگار – صنعت پتروشیمی ایران، به‌رغم برخورداری از ذخایر عظیم انرژی، همچنان گرفتار دام خام‌فروشی است. بر اساس آمار رسمی مرکز آمار ایران، سهم این صنعت از تولید ناخالص داخلی در سال ۱۴۰۲ به حدود ۴.۵ درصد محدود شده؛ عددی که در مقایسه با ظرفیت‌های بالقوه کشور، نشان‌دهنده فاصله عمیق میان توان و تحقق است. ایران با داشتن ۹ درصد ذخایر نفت و ۱۷ درصد ذخایر گاز جهان، از نظر منابع اولیه در جایگاهی بی‌رقیب ایستاده است، اما عدم تکمیل زنجیره ارزش، مانع اصلی در مسیر خلق ثروت پایدار بوده است.
خام‌فروشی، آسیب پنهان در تراز تجاری
خام‌فروشی محصولات پتروشیمی موجب شده ارزش هر تن محصول صادراتی ایران به طور متوسط تنها حدود ۵۰۰ دلار باشد. این رقم، برای صنعتی که می‌تواند در بخش‌های متنوع پایین‌دستی حضور پررنگ داشته باشد، بسیار پایین است. در حالی که تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد با توسعه حلقه‌های تکمیلی و فناوری‌های پیشرفته، ارزش محصولات صادراتی می‌تواند تا سه برابر افزایش یابد.
شرط تازه برای صدور مجوزها
در این راستا مهدوی ابهری، دبیر انجمن کارفرمایی صنعت پتروشیمی ، می‌گوید: «از این پس، صدور هرگونه مجوز برای واحدهای جدید باید مشروط به تکمیل زنجیره باشد. حتی واحدهای موجود نیز باید مسیر خود را به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر بازتعریف کنند. صرف تمرکز بر تولید متانول یا دیگر محصولات پایه، ما را در بازار جهانی به جایگاه شایسته نمی‌رساند.»
او تأکید می‌کند که ایران باید با نگاهی جامع، توسعه زنجیره‌های پایین‌دستی را در طرح‌های توسعه‌ای بگنجاند. این نگاه، نه تنها موجب تنوع سبد صادراتی می‌شود، بلکه قدرت چانه‌زنی و نفوذ ایران در بازارهای جهانی را به شکل محسوسی افزایش می‌دهد.
پیشرفت‌های داخلی و عبور از محدودیت‌ها
با وجود موانع لایسنس و محدودیت‌های تکنولوژیک، برخی گام‌های جدی در داخل کشور برداشته شده است. مهدوی ابهری نمونه بارز این پیشرفت‌ها را خودکفایی در تولید کاتالیست‌ها می‌داند؛ موضوعی که تا چند سال پیش وابستگی کامل به واردات داشت. امروز بسیاری از نیازهای فنی که زمانی در توان داخل نبود، توسط متخصصان ایرانی برطرف شده است.
برنامه هفتم توسعه؛ هدف‌گذاری بزرگ اما سرمایه‌بر
بر اساس برنامه هفتم توسعه، ظرفیت تولید پتروشیمی ایران باید از ۹۶ میلیون تن به ۱۳۱ میلیون تن افزایش یابد. تحقق این هدف به سرمایه‌گذاری ۲۴ میلیارد دلاری نیاز دارد، که تاکنون تنها نیمی از آن، معادل ۱۲ میلیارد دلار، تأمین شده است.
تحریم‌ها؛ مانع یا واقعیت مدیریت‌شده؟
مهدوی ابهری معتقد است لغو تحریم‌ها می‌تواند مسیر سرمایه‌گذاری خارجی، دسترسی به منابع مالی و فناوری روز را هموارتر کند و هزینه‌های بیمه و حمل‌ونقل را کاهش دهد. اما او یادآور می‌شود: «هیچ‌گاه منتظر لغو تحریم‌ها نمانده‌ایم. این صنعت همواره مسیر خود را یافته و توسعه را ادامه داده است.»
صنعت پتروشیمی ایران در آستانه یک تغییر رویکرد قرار دارد. مسیر آینده نه در افزایش بی‌پایان ظرفیت خام، بلکه در تکمیل زنجیره ارزش و حرکت به سمت تولید محصولات پیشرفته با ارزش افزوده بالاست. تنها با این تغییر پارادایم است که می‌توان سهم واقعی این صنعت را در GDP ارتقا داد و جایگاه ایران را در تجارت جهانی تثبیت کرد.