سقوط ۶۵ درصدی واردات ایران در سال ۲۰۲۴ و پیامدهای آن

اقتصادنگار – بازار جهانی واردات در سال ۲۰۲۴ با رسیدن به ۲۴.۱ تریلیون دلار، رکوردی تازه در مبادلات بین‌المللی ثبت کرد؛ از نفت خام و مدارهای مجتمع گرفته تا تلفن‌های هوشمند، طلا و خودرو. در این میان، ایالات متحده، چین و آلمان سه کشور برتر واردکننده بودند، اما ایران با ثبت وارداتی معادل ۲۳ میلیارد دلار و کاهش ۶۵ درصدی نسبت به ۲۰۲۳، سقوطی کم‌سابقه را تجربه کرد و به رتبه ۷۷ جهان نزول یافت.
بازار جهانی چه می‌گوید؟
طبق گزارش worldtopexports، مجموع واردات جهانی در ۲۰۲۴ نسبت به ۲۰۲۰ رشد ۳۵.۹ درصدی داشته، اما نسبت به سال ۲۰۲۳ تنها ۰.۶ درصد افزایش یافته است. در میان ۲۰ کالای پرتقاضای جهان، نفت خام با ۱.۳۲۴ تریلیون دلار همچنان صدرنشین است، پس از آن مدارهای مجتمع و میکرومونتاژها (۱.۲۱۶ تریلیون دلار)، خودروها (۹۷۷ میلیارد دلار) و روغن‌های نفتی فرآوری‌شده (۸۷۹.۵ میلیارد دلار) قرار دارند.
جالب آنکه، ۲۰ کالای برتر وارداتی جهان بیش از ۴۲.۷ درصد از کل تجارت وارداتی را تشکیل می‌دهند و در این میان، رشد قابل توجهی در واردات قطعات کامپیوتر (۴۴ درصد) و کامپیوترها (۲۹.۸ درصد) ثبت شده است؛ در حالی که زغال‌سنگ (۲۸.۹- درصد) و گازهای نفتی (۱۴.۱- درصد) بیشترین کاهش را تجربه کردند.
ایران؛ سقوط آزاد در واردات
ایران در ۲۰۲۴ تنها ۲۳ میلیارد دلار کالا وارد کرد؛ رقمی که آن را پیش از کشورهایی مانند اردن، استونی و بحرین، اما با فاصله زیاد از اقتصادهای منطقه‌ای قرار داد. این افت، یکی از بزرگ‌ترین کاهش‌های واردات در میان اقتصادهای متوسط و بزرگ جهان بود.
پنج قلم اصلی وارداتی ایران:
ذرت (کاهش ۷۰.۶ درصدی نسبت به ۲۰۲۳)
دانه سویا
قطعات و لوازم جانبی خودرو
برنج
گندم
این ترکیب نشان می‌دهد چهار قلم از پنج محصول نخست، مواد غذایی و کشاورزی‌اند؛ تصویری نگران‌کننده از وابستگی غذایی ایران.
چرا واردات ایران سقوط کرد؟
سیاست‌های ارزی: محدودیت در تخصیص ارز ترجیحی و کاهش ذخایر ارزی.
تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی: دشواری در نقل‌وانتقالات مالی بین‌المللی.
کاهش قدرت خرید داخلی: تغییر الگوی مصرف به سمت کالاهای ارزان‌تر و حذف اقلام غیرضروری.
تولید داخلی و شرایط اقلیمی: رشد نسبی تولید برخی محصولات، هرچند در اقلام اساسی مانند ذرت همچنان وابستگی شدید وجود دارد.
پیامدهای استراتژیک
کاهش جایگاه ایران در زنجیره تأمین جهانی: از رتبه‌های میانی به حاشیه بازار بین‌المللی رانده شد.
افزایش شکنندگی امنیت غذایی: سهم بالای محصولات کشاورزی در واردات نشان‌دهنده یک آسیب ساختاری است.
کاهش قدرت چانه‌زنی تجاری: افت واردات، هم‌زمان دست ایران را در مذاکرات اقتصادی می‌بندد و هم ظرفیت صادرات متقابل را محدود می‌کند.
پرسش کلیدی: آیا ایران در گرداب کاهش واردات گرفتار خواهد شد؟
چشم‌انداز ۲۰۲۵ بستگی مستقیم به سه متغیر کلیدی دارد:
آزادسازی منابع ارزی و اصلاح سیاست ارزی؛
رفع یا تخفیف تحریم‌های بانکی و تجاری؛
سیاست‌های حمایت از تولید در کنار حفظ تعادل وارداتی برای اقلام استراتژیک.
در صورت تداوم شرایط فعلی، کاهش واردات از یک فرصت برای خودکفایی به تهدیدی برای تولید و امنیت غذایی بدل خواهد شد.سال ۲۰۲۴ برای تجارت خارجی ایران، سالی تاریخی اما نگران‌کننده بود: سقوط ۶۵ درصدی واردات، افت رتبه جهانی، و تمرکز بی‌سابقه بر کالاهای اساسی. این وضعیت، اگرچه نشانه‌ای از فشار ارزی و تغییر رویکرد وارداتی دولت است، اما در غیاب استراتژی جامع تجارت خارجی و امنیت غذایی، می‌تواند کشور را در گرداب کاهش واردات گرفتار کند.