چالش‌های نوسازی ناوگان ریلی ایران؛ از شوآف مزایده لکوموتیوها تا اثر تحریم‌های داخلی بر صنعت

اقتصادنگار – صنعت ریلی ایران با وجود نیاز مبرم به نوسازی و توسعه ناوگان، همچنان با مشکلات جدی روبروست. قرارداد کلان ۱۴ هزار میلیارد تومانی با مپنا، اگرچه بخشی از راه‌حل نوسازی را رقم زده، اما معضلات ساختاری و مدیریتی، همراه با تأثیرات تحریم‌های داخلی، روند بهبود را کند کرده است.
صنعت حمل و نقل ریلی در ایران همواره به عنوان رگ حیاتی توسعه اقتصادی و کاهش هزینه‌های لجستیکی مورد توجه قرار گرفته است؛ اما اکنون این بخش مهم با چالش‌های متعددی دست و پنجه نرم می‌کند که نه تنها ناشی از فشار تحریم‌های خارجی بلکه عمدتاً به مشکلات ساختاری داخلی باز می‌گردد.
اخیراً انعقاد قرارداد ۱۴ هزار میلیارد تومانی با شرکت مپنا برای ساخت ۴۰ دستگاه لکوموتیو، گامی مهم در مسیر نوسازی ناوگان ریلی ارزیابی می‌شود. این قرارداد که از محل استجازه رهبری و حواله نفتی تأمین مالی شده، بخشی از منابع آن به نوسازی و بخش دیگر به توسعه ناوگان اختصاص یافته است. این اقدام، اگرچه نشان‌دهنده عزم دولت سیزدهم برای بازسازی زیرساخت‌های ریلی است، اما هنوز تا تحقق کامل اهداف فاصله دارد.
نقد جدی به مزایده لکوموتیوهایی که در دولت گذشته برگزار شد، نکته مهمی است که از سوی فعالان صنعت مطرح شده است؛ این مزایده که بیشتر جنبه نمایشی داشت، به دلیل وضعیت نامناسب لکوموتیوهای عرضه شده، نتوانست تغییری واقعی در روند نوسازی ایجاد کند و به گفته مسئولان، بیشتر تکه آهن‌هایی بودند که عملاً کارایی ندارند. چنین اقداماتی علاوه بر اتلاف منابع، موجب افزایش نارضایتی فعالان صنعت شده و بر بی‌اعتمادی در روند سرمایه‌گذاری افزوده است.
از سوی دیگر، ساختارهای بروکراتیک پیچیده و تعدد سامانه‌های نظارتی (۳۱ سامانه) موجب کندی فرآیندها و مانع بزرگی در مسیر فعالیت‌های صنعتی شده‌اند. این مشکلات داخلی، تأثیر مخربی بر توان رقابت و بهره‌وری صنایع ریلی گذاشته است و حتی بیش از تحریم‌های خارجی، به یک مانع جدی تبدیل شده‌اند.
یکی از نکات اساسی که باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت ماهوی استجازه رهبری با وام‌های معمول است؛ این منبع مالی اختصاص یافته نه به عنوان بدهی، بلکه به منظور تأمین مالی خاص برای نوسازی و توسعه ناوگان ریلی است که باید با دقت و شفافیت مدیریت شود تا بیشترین اثر را در بهبود زیرساخت‌ها داشته باشد.
مسأله دیگر کمبود ناوگان فعال است؛ عمر برخی واگن‌ها به ۵۰ سال می‌رسد و به دلیل نبود گزینه‌های جایگزین، این واگن‌ها علی‌رغم فرسودگی شدید همچنان در چرخه حمل و نقل باقی مانده‌اند. همچنین، بسیاری از کارخانجات فعال در حوزه ریلی به دلیل کمبود سفارش و محدودیت منابع، تنها بخش کوچکی از ظرفیت خود را استفاده می‌کنند. این موضوع نه تنها باعث کاهش بهره‌وری می‌شود بلکه بر توان تولید و عرضه کل صنعت تأثیر منفی می‌گذارد.
ضرورت طراحی بسته‌های تأمین مالی ارزان‌قیمت برای صنایع ریلی، از دیگر راهکارهای مطرح‌شده برای عبور از این بحران است. بدون حمایت‌های مالی و سیاست‌گذاری هدفمند، نوسازی ناوگان ریلی که نقش حیاتی در اقتصاد کشور دارد، با مشکلات جدی مواجه خواهد ماند و فرصت‌های توسعه‌ای از دست خواهد رفت.
در نهایت، موفقیت در نوسازی و توسعه ناوگان ریلی نیازمند هماهنگی کامل میان بخش‌های مختلف دولت، اصلاح ساختارهای بروکراتیک، مدیریت شفاف منابع مالی و حمایت از تولیدکنندگان داخلی است. این راهکارها می‌توانند موجب احیای مجدد این صنعت استراتژیک شده و نقش آن را در رشد اقتصادی کشور پررنگ‌تر کنند.