تجارت خارجی ایران در مثلث برمودا

اقتصادنگار –  تجارت خارجی ایران در سال‌های اخیر با کاهش شرکای تجاری، افت سهم بازار و فشار تحریم‌ها مواجه شده است. گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد که حتی تلاش‌های فعالان اقتصادی برای حفظ جایگاه سنتی ایران در بازارهای جهانی، با محدودیت‌های جدی مواجه شده و مسیر بازگشت به جایگاه پیشین، نیازمند اصلاحات ساختاری و دیپلماسی اقتصادی هوشمندانه است.
اقتصاد ایران در حوزه تجارت خارجی با دو چالش همزمان روبه‌روست: تحریم‌های بین‌المللی و کاهش سهم ایران از بازارهای جهانی. تجربه تاریخی نشان می‌دهد که هرگونه افت یا انسداد در مراودات بین‌المللی، نه تنها فرصت‌های صادراتی را کاهش می‌دهد، بلکه توان رقابتی فعالان اقتصادی داخلی را نیز به شدت تضعیف می‌کند.
وضعیت آماری تجارت خارجی ایران:
گمرک ایران گزارش می‌دهد که ارزش تجارت خارجی کشور در هفت ماه نخست سال جاری به ۶۶.۲ میلیارد دلار رسید که نسبت به دوره مشابه سال قبل، ۹.۷ درصد کاهش را نشان می‌دهد. سهم صادرات کالاهای ایرانی ۳۲ میلیارد دلار بوده که افت ۱.۸ درصدی داشته است، در حالی که واردات با ۳۴.۲ میلیارد دلار و کاهش ۱۶ درصدی روبه‌رو شده است.
نگاهی به ارزش هر تن کالا، نشانگر یک معضل ساختاری است: متوسط ارزش هر تن کالای صادراتی ۳۴۸ دلار و هر تن کالای وارداتی ۱۵۳۲ دلار بوده است. این نسبت تقریبا ۴ به ۱، نشان می‌دهد که ایران برای تامین نیازهای خود مجبور به صرف منابع بسیار بیشتر برای واردات نسبت به درآمد حاصل از صادرات است. چنین ساختاری نه تنها به کسری ارزی دامن می‌زند، بلکه امکان سرمایه‌گذاری در صنایع صادرات‌محور را محدود می‌کند.
اثر سفر آسیایی ترامپ و تغییرات جهانی:
سفر آسیایی دونالد ترامپ در سال‌های اخیر، موجب افزایش تحریم‌ها و محدودیت در مراودات تجاری ایران شد. کشورهای آسیایی که پیش‌تر از شرکای اصلی ایران در واردات نفت و کالا بودند، تحت فشارهای سیاسی و اقتصادی مجبور به کاهش تعامل با ایران شدند. این امر، موجب از دست رفتن بازارهایی شد که سال‌ها در اختیار کالاهای ایرانی بودند و بازگشت به این بازارها، حتی پس از کاهش تحریم‌ها، به یک چالش بلندمدت تبدیل شده است.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی:
کاهش سهم بازار و ارزش پایین صادرات به ازای هر تن کالا، اثر مستقیم بر رشد اقتصادی، اشتغال و تراز تجاری دارد. از سوی دیگر، افت واردات کالاهای واسطه‌ای و سرمایه‌ای می‌تواند به اختلال در تولید داخلی منجر شود. این پدیده، چرخه‌ای خودافزا ایجاد می‌کند که در آن کاهش صادرات و محدودیت واردات، فشار تورمی و رکود اقتصادی را تشدید می‌کند.
چالش‌های ساختاری و سیاستگذاری:
فعالان اقتصادی و کارشناسان تاکید می‌کنند که تنها راه خروج از این چرخه، ترکیبی از اصلاحات ساختاری در اقتصاد، دیپلماسی اقتصادی فعال و مدیریت هوشمندانه تراز تجاری است. بهبود کیفیت محصولات صادراتی، تنوع‌بخشی به شرکای تجاری و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های ارزش‌افزا می‌تواند سهم ایران از تجارت جهانی را افزایش دهد. هم‌زمان، مدیریت واردات و بهبود بهره‌وری منابع ارزی، از فشار بر تراز پرداخت‌ها می‌کاهد.
به هر روی تجارت خارجی ایران اکنون در موقعیتی شبیه به «مثلث برمودا» قرار دارد؛ فشار تحریم‌ها، کاهش شرکای تجاری و ناترازی ارزش واردات و صادرات، اقتصاد کشور را در یک چرخه دشوار قرار داده است. خروج از این وضعیت نیازمند سیاستگذاری هماهنگ، اصلاحات ساختاری و دیپلماسی اقتصادی هوشمند است تا هم جایگاه ایران در بازارهای جهانی بازگردد و هم امکان رشد اقتصادی پایدار فراهم شود.