حذف یارانه‌ها بدون بهبود معیشت؛ روایت بن‌بست سیاست رفاهی در ایران

اقتصادنگار – در حالی‌که دولت با اتکا به مصوبه بودجه ۱۴۰۴ سیاست «اصلاح یارانه‌ها» را با حذف مرحله‌ای دهک‌های پردرآمد آغاز کرده است، بررسی‌های میدانی و داده‌های رسمی نشان می‌دهد که خروج میلیون‌ها نفر از فهرست یارانه‌بگیران هنوز هیچ بهبود محسوسی در معیشت اقشار کم‌درآمد ایجاد نکرده است. این شکاف میان وعده و واقعیت امروز به یکی از مهم‌ترین معماهای سیاست رفاهی دولت تبدیل شده است؛ معمایی که در آن، حذف انجام شده اما حمایت جایگزین هنوز به مقصد نرسیده است.
اصلاح یارانه‌ها بدون اصلاح سفره مردم
از ابتدای سال تاکنون، روند حذف یارانه خانوارهای متمکن شتاب گرفته و تنها بر اساس آخرین داده‌های وزارت تعاون، در آبان‌ماه ۴۳۸ هزار نفر دیگر از فهرست یارانه‌بگیران خارج شده‌اند. پیش از آن نیز حذف بیش از ۸ میلیون نفر از سه دهک بالای درآمدی در دستور کار دولت قرار گرفت.
با این حال، برخلاف انتظار اولیه—کاهش پرداخت به پردرآمدها و افزایش قدرت خرید دهک‌های پایین—هیچ نشانه‌ای از بهبود معیشت دهک‌های ۱ تا ۵ دیده نمی‌شود.
دولت تأکید دارد که شاخص‌های شناسایی پردرآمدها «شفاف و دقیق» است:
ارزش ملک بیش از ۳۵۰ میلیارد ریال
مجموع ارزش خودروها بیش از ۳۰ میلیارد ریال
درآمد سرانه ماهانه بیش از ۳۰ میلیون تومان
سفرهای خارجی متعدد
اما پرسش اصلی اینجاست که پس از حذف این افراد، سهم آزادشده کجاست؟ و چرا آثار آن در سفره اقشار فرودست دیده نمی‌شود؟
دولت از ابتدای روی کار آمدن، طرح کالابرگ الکترونیک را به عنوان سپر حمایتی جدید معرفی کرد؛ سپری که قرار بود بخشی از آثار تورمی سال‌های اخیر را جبران کند. تاکنون چهار مرحله اجرا شده اما حجم پرداختی، به‌ویژه برای دهک‌های ۴ تا ۷ (۳۵۰ هزار تومان برای هر نفر) چنان ناچیز است که برای یک خانوار چهارنفره حتی نصف یک کیسه برنج معمولی را پوشش نمی‌دهد.
برای دهک‌های ۱ تا ۳ نیز با وجود شارژ ۵۰۰ هزار تومانی، شیب تند افزایش قیمت‌ها عملاً اثر این حمایت را خنثی کرده است.
اکنون، با وجود وعده اجرای مرحله پنجم در آبان، دولت اعلام کرده پرداخت جدید به اوایل آذر موکول می‌شود؛ آن هم در شرایطی که ۶۰ میلیون نفر منتظر هستند تا شاید بار دیگر مبلغی هرچند اندک، بخشی از هزینه‌های ضروری‌شان را پوشش دهد.
دو شیوه جدید برای کالابرگ؛ راه‌حل یا مسکّنی کوتاه‌مدت؟
براساس اعلام وزیر تعاون، مرحله جدید کالابرگ قرار است در دو قالب ارائه شود:
۱. شیوه تکراری چهار مرحله قبل
دهک‌های ۱ تا ۳: ۵۰۰ هزار تومان برای هر نفر
دهک‌های ۴ تا ۷: ۳۵۰ هزار تومان برای هر نفر
با محدودیت خرید فقط از میان کالاهای مشخص
2. شیوه جدید با «تخفیف ۲۰ درصدی»
بدون محدودیت کالا
خرید از میان اقلام با نرخ مصوب
بهره‌مندی از تخفیف طراحی‌شده به‌جای شارژ مستقیم بیشتر
با وجود این تغییرات، مسئله اصلی جای دیگری است: قدرت خرید خانوارها در برابر تورم افسارگسیخته کالاهای اساسی. حتی کالابرگ با تخفیف ۲۰ درصدی هم نمی‌تواند شکاف میان هزینه و درآمد را پر کند.
چرا حذف یارانه‌ها اثر حمایتی نداشت؟اقتصاددانان سه دلیل کلیدی را مطرح می‌کنند:
۱. تورم ساختاری و افزایش مداوم قیمت‌ها
هرگونه حمایت نقدی یا کالایی در یک اقتصاد تورمی، ظرف چند ماه بی‌اثر می‌شود. سرعت افزایش قیمت‌ها در ماه‌های اخیر از سرعت اجرای طرح کالابرگ بیشتر بوده است.
۲. محدودیت منابع دولت
تحریم‌ها، کاهش درآمدهای واقعی، و کسری بودجه مزمن، دست دولت را برای افزایش حمایت‌ها بسته است. حذف یارانه پردرآمدها تنها کسری موجود را پوشش داده، نه اینکه بودجه‌ای جدید برای کمک به اقشار آسیب‌پذیر ایجاد کند.
۳. ضعف نظارت بر بازار و رشد قیمت‌های بی‌ضابطه
تا زمانی که قیمت کالاهای اساسی بدون نظارت مؤثر تعیین شود، پرداخت‌های یارانه‌ای – هر اندازه هم افزایش یابد – در مقابل موج تورمی تاب نمی‌آورد.
جمع‌بندی: چرخه ناقص سیاست رفاهی در ظاهر، دولت یکی از تکالیف سخت بودجه ۱۴۰۴—حذف سه دهک پردرآمد—را به‌صورت تدریجی اجرا کرده است؛ اما حلقه دوم این زنجیره یعنی انتقال منابع آزادشده به دهک‌های پایین هنوز ناقص مانده است.
به این ترتیب، طرح اصلاح یارانه‌ها به‌جای آنکه «بازتوزیع منابع» باشد، اکنون به کاهش پرداخت‌ها بدون افزایش قدرت خرید گروه هدف تبدیل شده است.در شرایطی که ۶۰ میلیون ایرانی در انتظار شارژ مرحله جدید کالابرگ هستند، دولت ناچار است میان سه مسیر یکی را انتخاب کند:
افزایش واقعی مبلغ کالابرگ متناسب با تورم
گسترش دایره کالاهای مشمول و اعمال نظارت جدی بر قیمت‌ها
یا پذیرش اینکه سیاست فعلی تنها یک مسکّن کوتاه‌مدت است
تا زمانی‌که تورم مهار نشود و سیاست حمایتی به اندازه رشد قیمت‌ها تقویت نشود، حذف یارانه پردرآمدها نه تنها به نفع اقشار کم‌درآمد نخواهد بود، بلکه شکاف رفاهی موجود را عمیق‌تر نیز خواهد کرد.