اقتصادنگار: بازار خودروهای وارداتی در هفتههای اخیر دوباره خبرساز شده و با هر دوره جدید عرضه در سامانه فروش، پرسشهای بیشتری درباره نحوه قرعهکشی مطرح میشود. اختلاف شدید میان قیمت سامانه و بازار آزاد، و همچنین نبود گزارش شفاف از فرآیند انتخاب برندگان، باعث شده برخی کارشناسان آن را نوعی رانت سازمانیافته بدانند. برای بررسی دقیقتر این موضوع، با چند کارشناس حوزه خودرو و تجارت خارجی گفتوگو کردهایم.
به گفته علیاکبر ظهیری، تحلیلگر بازار خودرو «اگر شما امروز در قرعهکشی سامانه فروش برنده شوید، بدون هیچ فعالیت اقتصادی ۴۰ تا ۷۰ درصد سود قطعی خواهید داشت. این سود فقط محصول شانس است، نه سرمایهگذاری یا رقابت واقعی. در هیچ بازار کارآمدی چنین سازوکاری قابلقبول نیست. ما در واقع شاهد بازتولید یک مدل رانتی هستیم که منابع ملی و فرصت اقتصادی را در اختیار گروهی محدود قرار میدهد.»
او افزود: «تفاوت قیمتها نه از بازار ناشی میشود و نه از هزینههای واردات؛ بلکه نتیجه تعیین قیمت پایه دستوری است. وقتی دولت قیمت را پایینتر از واقعیت بازار تعیین کند، فاصله سودآور ایجاد میشود و متقاضیان برای شرکت در قرعهکشی صف میکشند.»
آرش حبیبی، عضو هیأتمدیره یک شرکت واردکننده خودرو در این خصوص گفت: «سازوکار فعلی برای واردکنندگان مناسب نیست. عرضه محدود، زمانبندی نامشخص و الزام فروش از طریق سامانه، کل جریان تجاری را مختل کرده است. شرکتها مجبورند با حداقل حاشیه سود فعالیت کنند، در حالی که دلالان با یک خرید قرعهکشی چندصد میلیون تومان سود میبرند.»
او ادامه داد: «این مدل عرضه باید اصلاح شود. دولت باید رقابت واقعی میان واردکنندگان ایجاد کند، نه اینکه با قرعهکشی و قیمتگذاری دستوری بازار را به سمت دلالی و خریدهای سودجویانه سوق دهد.»
سارا میری، کارشناس سیاستگذاری صنعتی در این خصوص گفت: «یکی از جدیترین ضعفهای نظام قرعهکشی، نبود شفافیت در فرایند انتخاب است. هیچ گزارش مستقلی از نحوه نظارت یا بررسی اطلاعات متقاضیان منتشر نمیشود. چنین فضایی اعتماد عمومی را از بین میبرد. وقتی مردم نمیدانند انتخاب چگونه انجام میشود، طبیعی است که آن را رانت تلقی کنند.»
میری تاکید میکند: «در دنیا، تنظیم بازار به معنای حذف ابزارهای غیراقتصادی است. اگر وزارت صمت هدفش واقعیسازی قیمت و کنترل بازار است، باید سامانه را به سمت افشای کامل اطلاعات، حذف قرعهکشی و رقابت آزاد سوق دهد.»
«مهدی دادفر»، دبیر انجمن واردکنندگان خودرو پیشتر هم خطاب به سیاستگذاران هشدار داده بود: «چرا باید خودروهای وارداتی در سامانه عرضه شوند؟ این الزام نهتنها کمکی به بازار نکرده بلکه فضای فعالیت واردکنندگان را محدود کرده است.»
او در این گفتوگو نیز همان موضع را تکرار کرد: «بازار آزاد، شفافتر و کارآمدتر از قرعهکشی عمل میکند. تداوم روند فعلی نهتنها مصرفکننده را منتفع نمیکند، بلکه انگیزه بخش خصوصی برای واردات رسمی را کاهش میدهد.»
آنچه از مجموع دیدگاههای کارشناسان برمیآید، یک پیام مشترک دارد:قرعهکشی خودروهای وارداتی، نه تنظیم بازار است و نه خدمت به مصرفکننده. این روند به دلیل فقدان شفافیت، فاصله شدید قیمتی و مداخلات قیمتی، زمینهساز شکلگیری رانت سازمانیافته و کاهش اعتماد اقتصادی شده است.به باور تحلیلگران، تنها راه اصلاح، بازنگری جدی در سازوکار عرضه، واقعیسازی قیمت پایه و واگذاری فرآیند فروش به بخش خصوصی است؛ در غیر این صورت، این چرخه معیوب همچنان به نفع گروهی خاص ادامه خواهد یافت.
