توسعه صنعت فولاد ایران از ظرفیت‌سازی عبور کرد؛ ناترازی انرژی تنها مشکل فولاد نیست

به گزارش اقتصادنگار، علیرضا ابراهیمی،، در پنجمین سمینار تحلیلی اندیشکده فولاد و صنایع معدنی ایران، با ارائه تحلیلی از روند توسعه صنعت فولاد کشور در ۲۵ سال گذشته، این مسیر را در چهار محور شامل مرور روند توسعه، نقد سیاست‌ها و تصمیم‌های گذشته، بررسی وضعیت فعلی و ترسیم مسیر آینده تشریح کرد.
وی،  با تقسیم‌بندی تاریخ توسعه فولاد ایران به سه دوره، گفت: نخستین دوره از آغاز بهره‌برداری ذوب‌آهن تا پایان جنگ تحمیلی، دوره دوم از پایان جنگ تا سال ۱۳۸۴ و دوره سوم از سال ۱۳۸۶ تاکنون شکل گرفته است. به گفته ابراهیمی، در موج سوم توسعه، سنگ‌آهن به‌عنوان محرک اصلی سرمایه‌گذاری در صنعت فولاد مطرح شد و هدف‌گذاری تولید ۵۵ میلیون تن فولاد نیز عمدتاً بر مبنای برآورد ذخایر معدنی کشور صورت گرفت؛ نه بر اساس مطالعات جامع بازار، انرژی و زیرساخت‌ها.
وی با اشاره به رشد تولید سنگ‌آهن از کمتر از ۱۲ میلیون تن در ابتدای دهه ۱۳۸۰ به بیش از ۱۰۰ میلیون تن در سال‌های اخیر، توسعه گازرسانی، افزایش ظرفیت نیروگاهی، جذابیت قیمت انرژی در دهه ۱۳۸۰ و ضرورت اشتغال‌زایی برای جمعیت جوان را از مهم‌ترین محرک‌های رشد صنعت فولاد دانست.
توسعه نامتوازن؛ میراث تصمیم‌های گذشته
مدیرعامل میدکو در ادامه، یکی از مهم‌ترین ایرادات مسیر توسعه فولاد را نامتوازن بودن حلقه‌های زنجیره تولید عنوان کرد و گفت: در سال‌های گذشته ظرفیت‌سازی در بخش‌های مختلف زنجیره متناسب با یکدیگر انجام نشد؛ به‌طوری‌که امروز با مازاد ظرفیت در بخش کنسانتره و گندله مواجه هستیم، در حالی که این ظرفیت‌ها الزاماً به تولید و فروش بیشتر فولاد منجر نشده‌اند.
به گفته ابراهیمی، در شرایط فعلی حدود ۴۰ درصد مازاد ظرفیت در گندله و حدود ۵۰ درصد مازاد ظرفیت در کنسانتره وجود دارد؛ البته این ارقام باید با در نظر گرفتن میزان بهره‌برداری واقعی از ظرفیت‌ها تحلیل شوند.
وی ،همچنین به عدم تناسب ساختار تولید محصولات فولادی در ایران با الگوی جهانی اشاره کرد و افزود: در دنیا سهم محصولات تخت و طویل از تولید فولاد خام تقریباً متوازن است، اما در ایران ظرفیت تولید اسلب و محصولات تخت با ساختار تقاضا و تولید کشور همخوانی ندارد. یکی از دلایل این وضعیت، محدودیت صدور مجوز برای توسعه واحدهای تولید محصولات تخت در سال‌های گذشته بوده است.
ابراهیمی، ، ضعف توسعه صنایع پایین‌دستی را از دیگر چالش‌های اساسی صنعت فولاد دانست و تأکید کرد: در بسیاری از کشورهای تولیدکننده فولاد، بخش قابل‌توجهی از صادرات از طریق محصولات نهایی مانند خودرو، لوازم خانگی، کشتی و سایر کالاهای صنعتی انجام می‌شود؛ اما در ایران همچنان بخش عمده صادرات به فولاد خام و محصولات میانی و نهایی فولادی محدود است.
زیرساخت‌هایی که همگام با فولاد رشد نکردند
وی با اشاره به فاصله میان رشد ظرفیت فولاد و توسعه زیرساخت‌ها گفت: در حالی که صنعت فولاد طی ۲۵ سال گذشته به‌طور متوسط رشد سالانه قابل‌توجهی را تجربه کرده، توسعه ظرفیت نیروگاهی، گازرسانی و شبکه ریلی با همان سرعت پیش نرفته است.
به گفته وی ، متوسط رشد سالانه تولید فولاد در این دوره حدود ۱۸.۳ درصد بوده، در حالی که رشد ظرفیت نیروگاهی حدود ۹.۷ درصد، رشد مصرف و تأمین گاز طبیعی حدود ۱۵.۳ درصد و توسعه شبکه ریلی حدود ۴.۲ درصد گزارش شده است.
ابراهیمی همچنین جانمایی نامناسب واحدهای فولادی و معدنی را یکی دیگر از خطاهای توسعه‌ای دانست و گفت: تمرکز جغرافیایی صنایع فولادی و معادن کشور با یکدیگر تناسب ندارد. بخشی از واحدهای معدنی در شمال‌شرق و بخش قابل‌توجهی از صنایع فولادی در محور جنوب‌غربی کشور متمرکز شده‌اند؛ موضوعی که هزینه‌های حمل‌ونقل و لجستیک را افزایش داده است.
وی تأکید کرد که در تحلیل مشکلات صنعت فولاد نباید تمام توجهات صرفاً به ناترازی انرژی معطوف شود؛ چراکه هزینه‌های لجستیک نیز سهم قابل‌توجهی در بهای تمام‌شده تولید دارند. به گفته وی، در برخی شرکت‌ها هزینه حمل‌ونقل به حدود ۳۰ درصد بهای تمام‌شده رسیده است.
بازار داخلی کشش توسعه بیشتر را ندارد
مدیرعامل میدکو با اشاره به محدودیت تقاضای داخلی اظهار کرد: ظرفیت تولید فولاد کشور به حدود ۵۵ میلیون تن رسیده، اما تولید واقعی فاصله معناداری با این ظرفیت دارد.

یکی از دلایل اصلی این وضعیت، رشد ناکافی صنایع مصرف‌کننده فولاد است.
وی با اشاره به روند تولید صنعتی کشور از سال ۱۳۹۵ تاکنون، گفت: رشد صنایع پایین‌دستی، از جمله خودروسازی، لوازم خانگی و ساختمان، متناسب با توسعه ظرفیت فولاد نبوده است. حتی آمار پروانه‌های ساختمانی نشان می‌دهد که بخش ساختمان نیز نتوانسته محرک مناسبی برای افزایش تقاضای فولاد باشد.
ابراهیمی در ادامه، ناترازی انرژی را یکی از عوامل تشدیدکننده کاهش تولید دانست و با اشاره به آسیب‌دیدن بخشی از ظرفیت‌های مستقیم تولید فولاد در جریان جنگ، بر ضرورت توجه هم‌زمان به امنیت زیرساخت‌های صنعتی و تاب‌آوری زنجیره تولید تأکید کرد.
حقوق دولتی و سیاست‌های اقتصادی؛ فشار مضاعف بر تولید
بخش دیگری از سخنان ابراهیمی به چالش‌های اقتصادی و سیاست‌گذاری اختصاص داشت. او با انتقاد از میزان حقوق دولتی و حق مالکانه معادن گفت: در حالی که نرخ‌های پرداختی در برخی کشورهای معدنی جهان به‌مراتب پایین‌تر است، سهم پرداختی برخی معادن بزرگ ایران به دولت بسیار بالاست و این موضوع فشار قابل‌توجهی بر اقتصاد تولیدکنندگان وارد می‌کند.
وی ،همچنین با رد این تصور که صنعت فولاد ایران همچنان از مزیت ارزان‌قیمت انرژی برخوردار است، به افزایش هزینه‌های انرژی، حمل‌ونقل و مواد اولیه اشاره کرد و گفت: نمی‌توان صرفاً با استناد به یارانه انرژی، اقتصاد صنعت فولاد را برخوردار از مزیت رقابتی دانست؛ زیرا سایر هزینه‌های تولید نیز به‌شدت افزایش یافته‌اند.
وی ، کاهش حاشیه سود عملیاتی شرکت‌های فولادی در پنج سال گذشته، محدودیت‌های تأمین مالی، دشواری افزایش سرمایه از محل آورده نقدی سهامداران و مشکلات دریافت تسهیلات بانکی را از دیگر موانع سرمایه‌گذاری و توسعه این صنعت برشمرد.
تحریم‌ها؛ مانع حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر
ابراهیمی در بخش دیگری از سخنان خود، تحریم‌ها را عاملی مؤثر در افزایش هزینه‌های صادرات و تأمین مواد اولیه و تجهیزات دانست و گفت: تولیدکنندگان فولاد به دلیل محدودیت‌های ناشی از تحریم، محصولات خود را در برخی بازارها با تخفیف ۵ تا ۱۰ درصدی عرضه می‌کنند و در مقابل، برای تأمین قطعات و مواد اولیه نیز هزینه‌ای ۵ تا ۱۰ درصد بالاتر از شرایط عادی می‌پردازند.
وی ، یکی از پیامدهای مهم این شرایط را وابستگی به شبکه‌های غیرمستقیم صادراتی و واسطه‌ها عنوان کرد؛ مسئله‌ای که امکان ارتباط مستقیم تولیدکننده با مصرف‌کننده نهایی را محدود می‌کند.
به گفته مدیرعامل میدکو، حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر مستلزم فروش خردتر، شناخت دقیق‌تر بازارهای هدف و ایجاد ارتباط مستقیم با مصرف‌کنندگان نهایی است؛ در حالی که ساختار فعلی صادرات و محدودیت‌های تجاری، چنین امکانی را برای بسیاری از تولیدکنندگان فراهم نمی‌کند.

صنعت فولاد ایران در دوراهی توسعه و بقا؛ امروز اولویت ما زنده ماندن است
مدیرعامل هلدینگ میدکو ، محدودیت‌های ناشی از تحریم را یکی از موانع اصلی حرکت تولیدکنندگان به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر دانست و با اشاره به دشواری ارتباط مستقیم با مصرف‌کنندگان نهایی در بازارهای بین‌المللی گفت: وقتی تولیدکننده‌ای ۳۰ هزار تن محصول تولید می‌کند، بازار هدف او ممکن است سفارش‌هایی در حدود ۵۰۰ تن داشته باشد؛ اما به دلیل محدودیت در ارتباط مستقیم با خریدار و مصرف‌کننده نهایی، امکان پاسخگویی به این نوع تقاضا را ندارد. در نتیجه، تولیدکننده ناچار است به فروش محموله‌های بزرگ از طریق واسطه‌ها بسنده کند و نمی‌تواند به‌راحتی به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر حرکت کند.
ابراهیمی با بیان اینکه صنعت فولاد ایران امروز با چالش توسعه فولاد سبز یا حرکت به سمت محصولات پیشرفته مواجه نیست، بلکه با مسئله‌ای اساسی‌تر یعنی حفظ حیات بنگاه‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کند، تصریح کرد: «ما امروز در چالش بقا هستیم، نه توسعه.»
وی با اشاره به توقف یا تعویق بسیاری از طرح‌های توسعه‌ای در سال گذشته، کمبود برق و گاز را از دلایل اصلی این تصمیم‌ها دانست و هشدار داد که ادامه شرایط موجود می‌تواند توان تولیدی و سرمایه‌گذاری صنعت فولاد را به‌شدت تضعیف کند.
مدیر عامل هلدینگ میدکو، از افزایش انتظارات نهادهای دولتی، استانی و محلی از شرکت‌های فولادی در حوزه مسئولیت‌های اجتماعی انتقاد کرد و گفت: گاهی شرکت‌ها تحت فشار قرار می‌گیرند که برای اجرای پروژه‌های اجتماعی و محلی هزینه کنند و حتی در مواردی با تهدیدهایی مانند قطع گاز و برق مواجه می‌شوند. این در حالی است که بنگاه‌های فولادی خود با فشارهای سنگین اقتصادی و محدودیت منابع روبه‌رو هستند.
درخواست از سیاست‌گذاران: ثبات مقررات و پرهیز از تصمیم‌های ناگهانی
وی ، خطاب به سیاست‌گذاران و نمایندگان مجلس، خواستار ثبات در تصمیم‌گیری‌ها و پرهیز از مداخلات ناگهانی در سازوکار قیمت‌گذاری محصولات فولادی شد.
ابراهیمی ، با انتقاد از نحوه تعیین قیمت پایه در بورس کالا تأکید کرد: قیمت‌گذاری و تصمیمات ناگهانی در این حوزه مستقیماً بر حیات شرکت‌های تولیدکننده اثر می‌گذارد. به گفته وی، حدود ۲۵ درصد از اعضای مورد اشاره در بازار بورس کالا طی شش ماه گذشته با مشکلات جدی مواجه شده‌اند و تصمیمات غیرقابل پیش‌بینی می‌تواند زیان‌های سنگینی به تولیدکنندگان تحمیل کند.
وی، خواستار تدوین قواعد مشخص و پایدار برای معاملات و قیمت‌گذاری شد و تأکید کرد که فعالان صنعت فولاد باید بتوانند بر اساس یک چارچوب روشن و قابل پیش‌بینی، برای تولید و سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی کنند.
کاهش مصرف انرژی و افزایش انعطاف‌پذیری؛ راهبرد بقا در شرایط فعلی
مدیر عامل میدکو،، با اشاره به ضرورت تغییر رویکرد شرکت‌های فولادی در شرایط فعلی گفت: در وضعیت کنونی، اولویت اصلی باید کاهش مصرف انرژی و مواد، بهینه‌سازی هزینه‌های تولید و افزایش انعطاف‌پذیری واحدهای صنعتی باشد.
به اعتقاد ابراهیمی، شرکت‌های فولادی باید علاوه بر بهینه‌سازی ناوگان و هزینه‌های حمل‌ونقل و افزایش همکاری میان بنگاه‌ها برای کاهش هزینه‌های لجستیکی، به دنبال راهکارهای فنی جایگزین برای تأمین انرژی و تداوم تولید باشند.
وی، استفاده از سوخت‌های جایگزین در فرایند احیای مستقیم، از جمله بررسی امکان استفاده از پروپان، گازسازی سوخت‌های جایگزین و تزریق گازهای حاصل از این فرایند به واحدهای احیا را از جمله راهکارهایی دانست که می‌توان برای افزایش انعطاف‌پذیری خطوط تولید مورد بررسی قرار داد. همچنین به امکان استفاده از مازوت در برخی فرایندهای صنعتی به‌عنوان راهکاری اضطراری اشاره کرد.
ابراهیمی ، تأکید کرد: صنعت فولاد ایران در شرایط فعلی بیش از هر چیز به راهکارهایی برای حفظ تولید، کاهش هزینه‌ها و عبور از بحران نیاز دارد. باید تلاش کنیم با افزایش بهره‌وری، کاهش مصرف انرژی و استفاده از ظرفیت همکاری میان شرکت‌ها، از این شرایط عبور کنیم تا پس از پشت سر گذاشتن بحران، دوباره امکان ورود به مرحله توسعه و سرمایه‌گذاری فراهم شود.