به گزارش اقتصادنگار به تار و پود قالی دستباف که نگاه می کنی، گویی با انسان سخن می گوید و از چشم هایی می گوید که پشت دار قالی «کم سو» شده اند و خاطرات دوستانی را تداعی می کند که در لا به لای تار و پود فرش هنر خلق کردند.
اما نگاه که می کنی روز به روز تعداد قالیبافانی که با عشق دیرین و برای تأمین امرار معاش خانواده زیبایی خلق می کردند، کمتر می شود. خیلی ها بر این باورند که فرش ماشینی بازار فرش دستباف را با رکود مواجه کرده و عده ای نیز اختلال در صادرات را علت این امر می دانند.
براساس آمارها تولید فرش دستباف از ۶ میلیون متر مربع به ۲ میلیون متر مربع و صادرات ۲ میلیارد دلاری دهه هفتاد نیز به ۵۰ میلیون دلار رسیده است.
همین چند روز پیش بود که عبداله بهرامی ، مدیرعامل اتحادیه سراسری تعاونی های تولیدکنندگان فرش دستباف ایران ، با بیان اینکه کشورمان در بخش صنعت به شیوه سنتی رتبه اول را در جهان دارد، عنوان کرد: به دلایل بسیار روشن، آمار بافندگان فرش دستباف از ۲ میلیون به یک میلیون نفر رسیده و تولید نیز از ۶ میلیون متر مربع به ۲ میلیون متر مربع و صادرات ۲ میلیارد دلاری دهه هفتاد نیز به ۵۰ میلیون دلار رسیده است.وی افزود: کشور همسایهمان ترکیه به دلیل عدم حمایت ما از استادکاران این حوزه، با حمایت خود از تجربیات این افراد، تولیدات خود را در این رشته متنوع و افزایش داده است.وی با اشاره به اینکه در کشور ۱۵ هزار کارشناس ارشد در حوزه فرش دستباف وجود دارد، گفت: فرش کالایی هنری است و پروسه فروش آن از کشوری به کشور دیگر خواهد بود و در حال حاضر نیز کمتر از ۱۰ صادرکننده وجود دارد.بهرامی خاطرنشان کرد: به دلایل گوناگون این هنر ارزشمند ایرانی به نابودی کشیده شده است و این در حالیست که سالانه ۶۰ میلیون تن پشم در کشور تولید میشود که از این میان متاسفانه کمتر از یک درصد از آن فرآوری میشود.
صنعت فرش در ایران پس از انقلاب
صنعت فرش دستباف در ایران به عنوان یکی از منابع مهم درآمده ارزی کشور، در ۴۰ سال اخیر شاهد نوسانات قابل توجهی بوده است. از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۶۸ صادرات فرش دستباف با رشد بیسابقهای مواجه شد. این رشد حاصل لغو پیمانسپاری ارزی، قانون واردات در مقابل صادرات ، لغو محدودیتهای صادرات و سایر تسهیلات صادراتی بود.
اما از سال ۱۳۷۳ تا سال ۱۳۷۸ متوسط رشد سالانه صادرات فرش ایرانی ، معادل ۱۱- درصد بود. با برقراری مجدد پیمانسپاری ارزی در سال ۱۳۷۴ و همزمان کاهش تقاضای جهانی فرش دستباف ، تقاضا برای فرش ایرانی دستباف کاهش یافت. طی این دوره رقابت سایر کشورها با شدت بیشتری افزایش پیدا کرد. صادرات فرشهای چینی ، هندی و پاکستانی با قیمتی پایینتر از قیمت فرش ایرانی ، عاملی دیگری برای کاهش صادرات فرش ایران بود. آمار صادرات فرش ایرانی طی سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۴ نیز با روند نزولی همراه بوده است. اما در سالهای ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۹ رشد ۱.۸۲ درصدی داشته است. درحالیکه سهم بسیاری از کشورهای رقیب در این دوره کاهش یافته است.
بهطور کلی ارزش و سود صادرات فرش دستباف ایران از حدود ۱۰۰ میلیون دلار در سالهای ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۸۲ به بالای ۲.۱ میلیارد دلار رسید. یعنی تحتتاثیر برخی مسائل اقتصادی ۲۰ برابر رشد کرد. کاهش ارزش پول ملی ، افزایش تسهیلات صادرات و لغو پیمانسپاری ارزی در اوایل دهه ۷۰ بیشترین تاثیر مثبت را بر صادرات فرش داشت. اما آمارها نشان میدهد با بازگشت دوباره سیاست پیمانسپاری ارزی در سال ۱۳۷۳ صادرات فرش دستباف مجددا با محدودیت مواجه شد.
در سال ۱۳۹۴ با اجرای توافق برجام و رفع برخی از تحریمهای اقتصادی علیه ایران ، صادرات قالی ایرانی بهبود یافت. از ۲۹۰ میلیون دلار در سال ۱۳۹۴ به ۴۲۶ میلیون دلار در سال ۱۳۹۶ رسید. ولی با افت شدید صادرات فرش در سال ۱۳۹۸ این رقم به ۵۵ میلیون دلار کاهش یافت که پایینترین رقم در ۲۰ سال اخیر محسوب میشود.
صنعت فرش ایران اکنون از نظر وزنی دچار رکورد ۸۵ درصدی و بهلحاظ ارزش دلاری شاهد سقوط ۹۰ درصدی است. انواع فرش ایرانی دستباف که در دهه ۸۰ رتبه اول جهان را داشت، حالا به رده چهارم تنزل یافته و بعد از هند، چین، پاکستان و ترکیه قرار گرفته است.
همچنین بر اساس آمار گمرک ارزش صادرات فرش دستباف ایران از ۴۲۷.۳ میلیون دلار در سال ۱۳۹۱ به ۵۰.۷ میلیون دلار در سال ۱۴۰۱ رسیده است. بررسی روند صادرات فرش دستباف نشان میدهد متوسط رشد سالانه ارزش صادرات فرش دستباف ایران در بازه زمانی مورد بررسی منفی ۱۹ درصد بوده است.
سهم صادرات فرش دستباف ایران از کل صادرات غیرنفتی، از ۱.۳ درصد در سال ۱۳۹۱ به ۰.۰۹ درصد در سال ۱۴۰۱ رسیده است. در بازه زمانی مورد بررسی کمترین رقم صادرات محصول مزبور مربوط به سال ۱۴۰۱ بوده و بیشترین رقم صادرات به سال ۱۳۹۶ اختصاص دارد. آمار حاکی از نابسامانی و تضعیف فرش دستباف ایران در بازار جهانی است.
به گفته کارشناسان عمده مشکلات کاهش صادرات صنعت فرش دستباف، تحریم است که باعث عدم حضور فرش ایرانی در نمایشگاههای خارجی و عدم نقل و انتقالات مالی شده است.
