رشد اقتصادی در زمستان ۱۴۰۳؛ توقف موتور تولید ناخالص ملی در ایستگاه اسفند

به گزارش اقتصادنگار -در واپسین ماه از سال ۱۴۰۳، نمودار رشد اقتصادی ایران با چرخشی نگران‌کننده، به مرز رکود نزدیک شد. داده‌های رسمی پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی نشان می‌دهد که نرخ رشد تولید ناخالص داخلی در سه‌ماهه منتهی به اسفند، تنها ۰.۵ درصد بوده است؛ رقمی که نسبت به برآورد ۲.۲ درصدی سه‌ماهه منتهی به بهمن‌ماه، سقوطی چشمگیر محسوب می‌شود. به‌عبارت دیگر، اقتصاد ایران در آخرین فصل سال گذشته با سرعتی فرسایشی حرکت کرده و نشانه‌هایی از خستگی موتورهای پیشران تولید، به‌ویژه در بخش نفت، آشکار شده است.
رکود خزنده در زیر پوست آمار
تحلیل داده‌های تفصیلی پژوهشکده پولی و بانکی نشان می‌دهد که سه بخش عمده خدمات، کشاورزی و نفت، در اسفندماه دچار افت محسوس رشد شده‌اند. بخش نفت – که به‌طور سنتی سهم قابل‌توجهی در رشد کل اقتصاد دارد – در اسفند ۱۴۰۳، با ثبت رشد منفی ۲.۷ درصد، به منطقه قرمز بازگشت؛ در حالی که تنها یک ماه قبل، رشد این بخش ۴.۸ درصد اعلام شده بود. این افت شدید، به‌ویژه در بستر تشدید تحریم‌ها و محدودیت‌های صادراتی، می‌تواند پیام‌آور فشارهای بیرونی و ناکارآمدی‌های داخلی در مدیریت درآمدهای ارزی باشد.
در مقابل، تنها نقطه روشن این گزارش، رشد صعودی بخش صنایع و معادن است. این گروه اقتصادی توانست در اسفند به رشد ۱.۹ درصدی دست یابد که نسبت به رشد ۱.۴ درصدی بهمن‌ماه، اندکی بهبود نشان می‌دهد. با این حال، توان این بخش برای جبران عقب‌گرد نفت و خدمات، در کوتاه‌مدت محدود به نظر می‌رسد.
توقف خدمات و فرسایش کشاورزی
بخش خدمات – که بزرگ‌ترین وزن را در کیک اقتصاد ایران دارد – در اسفندماه تقریباً به رشد صفر درصد رسیده است. این در حالی است که در بهمن‌ماه، رشد این بخش ۲.۱ درصد برآورد شده بود. به تعبیری دیگر، موتور اصلی اشتغال و تقاضای داخلی در اقتصاد ایران، در آستانه سال جدید، عملاً متوقف شده است.
در همین حال، کشاورزی نیز با کاهش رشد از ۱.۷ درصد در بهمن به ۱.۶ درصد در اسفند، بار دیگر قربانی چرخه ناکارآمدی‌های ساختاری، تغییرات اقلیمی و نوسانات سیاست‌گذاری شده است.
اختلاف روایت‌ها؛ روش‌شناسی متفاوت، نتیجه مشابه
گرچه مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی جداگانه رشد اقتصادی اسفند را نسبت به بهمن‌ماه افزایشی ارزیابی کرده، اما تفاوت روش‌شناسی در این دو نهاد مهم است. پژوهشکده پولی و بانکی تغییرات را در قالب سه‌ماهه منتهی به یک ماه خاص می‌سنجد، در حالی که مرکز پژوهش‌ها تنها به بررسی تغییرات ماهانه اکتفا کرده است. با این وجود، هر دو نهاد بر سر یک نکته اتفاق نظر دارند: افت شدید در بخش نفت و رشد مثبت – هرچند محدود – در صنایع و معادن.
چشم‌انداز مه‌آلود ۱۴۰۴
آغاز سال ۱۴۰۴ با سیگنال‌هایی از کندی رشد و فشارهای مضاعف بر درآمدهای نفتی، چشم‌انداز اقتصاد ایران را مه‌آلودتر کرده است. اگرچه برخی از تحلیل‌ها امید دارند که افزایش مبادلات غیرنفتی و رونق بخش معدن بتواند بخشی از رکود را جبران کند، اما واقعیت این است که بدون یک بازنگری جدی در سیاست‌های ارزی، مالیاتی و تعاملات بین‌المللی، رشد اقتصادی در سال جاری نیز درگیر افت‌وخیزهای شکننده خواهد بود.
در این میان، گزارش پژوهشکده پولی و بانکی – که با بهره‌گیری از الگوریتم‌های یادگیری عمیق و داده‌کاوی دقیق تنظیم شده – هشداری است به سیاست‌گذاران: سرمایه‌گذاری‌های ناکافی، فشارهای بیرونی و نوسان در تصمیم‌گیری‌ها، اقتصاد ایران را از مسیر ترمیم خارج می‌کند.اقتصاد ایران در آستانه تصمیم‌های بزرگ ایستاده است؛ تصمیم‌هایی که یا می‌توانند قطار رشد را از باتلاق رکود بیرون بکشند، یا آن را به مرز ایست کامل نزدیک‌تر کنند.