سیلیکون ولی در خاورمیانه؟

به گزارش اقتصادنگار – در حرکتی که می‌تواند معادلات ژئو‌تکنولوژیک جهان را دگرگون کند، ایالات متحده آمریکا قراردادی عظیم برای فروش تراشه‌های پیشرفته با دو قدرت اقتصادی خاورمیانه—عربستان سعودی و امارات متحده عربی—به امضا رسانده است. این توافق که توسط رسانه‌های معتبر به‌عنوان «مهم‌ترین معامله تکنولوژیک در تاریخ خاورمیانه» توصیف شده، با هدف ایجاد زیرساخت‌های کلان محاسباتی، توسعه هوش مصنوعی و تقویت توان پردازشی این کشورها انجام شده است.
روزنامه‌ای آمریکایی در گزارشی تحلیلی با تیتر جسورانه‌ «سیلیکون‌ولی در خاورمیانه» نوشته است: «این توافق می‌تواند خلیج فارس را در کنار ایالات متحده و چین به سومین قطب هوش مصنوعی جهان تبدیل کند.» آیا این پیش‌بینی واقع‌گرایانه است یا یک تبلیغ ژئوپلیتیک برای یک سرمایه‌گذاری پرریسک؟
جزئیات قرارداد: میلیاردها دلار برای آینده‌ای مبتنی بر داده
بر اساس اطلاعات منتشرشده، شرکت‌های پیشرو آمریکایی در حوزه نیمه‌رساناها—از جمله NVIDIA، AMD و Intel—در این توافق مشارکت دارند. ارزش کلی قرارداد طبق برآوردها بیش از ۳۰ میلیارد دلار است و طی آن، عربستان و امارات هزاران واحد پردازنده گرافیکی (GPU)، تراشه‌های سفارشی برای مدل‌های زبانی بزرگ (LLM) و سرورهای ابری دریافت خواهند کرد.
این سخت‌افزارهای پیشرفته قرار است به مراکز داده‌ای اختصاص یابد که در قالب پروژه‌هایی چون “G42” امارات و “Ceer” عربستان توسعه می‌یابند. هدف نهایی، ساخت مدل‌های هوش مصنوعی بومی، رقابت با LLMهای چینی و آمریکایی و تبدیل شدن به صادرکننده‌ی سرویس‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در منطقه و فراتر از آن است.
چرا آمریکا این قرارداد را امضا کرد؟
توافق اخیر را باید از دو زاویه تحلیل کرد:
محدودسازی چین: با توجه به سیاست‌های بازدارنده آمریکا در مقابل توسعه تکنولوژیک چین، صادرات تراشه به کشورهای دوست منطقه‌ای نظیر عربستان و امارات، راهی برای هدایت منابع به متحدان است بدون آنکه به دست رقبای ژئوپلیتیک برسد.
تضمین بازار مصرف: شرکت‌های فناوری آمریکایی به دنبال بازارهای پرقدرت و نقدشونده‌ای برای محصولات خود هستند. سرمایه‌های فراوان کشورهای نفتی خلیج فارس، بستر مناسبی برای خرید کلان تکنولوژی فراهم می‌کند.
عربستان و امارات چه می‌خواهند؟
دو کشور عربی خلیج فارس به‌دنبال گذار از اقتصاد نفت‌محور به اقتصادی دانش‌بنیان هستند. چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی (Vision 2030) و برنامه‌های مشابه در امارات به‌وضوح بر لزوم توسعه زیرساخت‌های دیجیتال، سرمایه‌گذاری در داده، بیگ‌دیتا و هوش مصنوعی تأکید دارند.
هر دو کشور طی سال‌های اخیر دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و پارک‌های فناوری تأسیس کرده‌اند و با استخدام استعدادهای جهانی سعی دارند هژمونی تکنولوژیک آینده را از آن خود کنند. خرید انبوه تراشه، بخشی از این پازل است.
موانع بر سر راه خاورمیانه‌ی هوشمند
با وجود تمام سرمایه‌گذاری‌ها، تحلیل‌گران تردیدهایی دارند:
کمبود نیروی متخصص بومی: توسعه مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی نیازمند ده‌ها هزار متخصص علوم داده، زبان‌شناسی محاسباتی، امنیت سایبری و مهندسی نرم‌افزار است؛ چیزی که فعلاً در این کشورها به‌صورت بومی وجود ندارد.
چالش حکمرانی داده: شفافیت، حریم خصوصی و آزادی اطلاعات—ارکان اصلی اکوسیستم AI—در بسیاری از دولت‌های اقتدارگرای منطقه در سطح نازلی قرار دارد.
وابستگی به واردات: در غیاب صنعت نیمه‌رسانای بومی، این کشورها شدیداً وابسته به واردات تراشه خواهند بود؛ و این می‌تواند برگ برنده‌ای در دستان سیاستمداران آمریکایی باقی بگذارد.
آینده‌ای سیلیکونی بر فراز نفت؟
اگرچه واژه‌ی «سیلیکون‌ولی خاورمیانه» در نگاه اول اغراق‌آمیز به‌نظر می‌رسد، اما شواهد نشان می‌دهد که امارات و عربستان مصمم‌اند با اتکا به سرمایه‌های هنگفت، خلیج فارس را به سکوی پرتاب آینده دیجیتال تبدیل کنند.
آمریکا نیز با آگاهی از اهمیت ژئو‌تکنولوژیک این منطقه، ترجیح داده به جای بازدارندگی، به شریک توسعه تبدیل شود.
در یک چشم‌انداز خوش‌بینانه، این همکاری می‌تواند به ظهور قطبی سوم در عرصه هوش مصنوعی جهانی بینجامد؛ قطبی که نه‌فقط از دل دره‌ی سیلیکونی، بلکه از عمق صحرا و نفت برمی‌خیزد.