ایران در حاشیه گذار جهانی انرژی

اقتصادنگار – در حالی‌ که جهان به‌ سوی دوران جدیدی از مصرف انرژی گام برمی‌دارد و سرمایه‌گذاری در سوخت‌های فسیلی با افت محسوسی مواجه شده است، ایران هنوز نتوانسته راهبرد روشنی برای همراهی با این گذار تاریخی تدوین کند. تازه‌ترین گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) از کاهش ۶ درصدی سرمایه‌گذاری جهانی در پروژه‌های مرتبط با سوخت‌های فسیلی در سال ۲۰۲۵ حکایت دارد؛ این در حالی است که سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک، به‌ویژه تجدیدپذیرها، انرژی هسته‌ای و فناوری‌های ذخیره‌سازی، از مرز ۲.۲ تریلیون دلار گذشته و دو برابر هزینه‌کرد جهانی برای سوخت‌های فسیلی شده است.
چرایی افت سرمایه‌گذاری در نفت و گاز
کارشناسان این تغییر جهت را نتیجه‌ی مجموعه‌ای از عوامل می‌دانند: نخست، کاهش بهای جهانی نفت و افت سودآوری پروژه‌های جدید؛ دوم، کاهش تدریجی تقاضا در کشورهای توسعه‌یافته به‌دلیل پیشروی در حوزه انرژی‌های سبز؛ و سوم، نااطمینانی بلندمدت نسبت به آینده بازار نفت، که تولیدکنندگانی چون شیل‌کارهای آمریکایی را به کاهش بودجه‌های سرمایه‌ای سوق داده است. در مجموع، روند موجود نشان از آغاز افول تدریجی سوخت‌های فسیلی و گسترش یک تغییر ساختاری در زنجیره تولید و مصرف انرژی جهانی دارد.
اروپا در مسیر جدید، ایران در تردید
دکتر حسن مرادی، کارشناس ارشد حوزه انرژی، با اشاره به تحولات ژئوپلیتیکی سال‌های اخیر از جمله جنگ اوکراین، تأکید می‌کند که بسیاری از کشورهای غربی، به‌ویژه در قاره اروپا، پس از دوره‌ای از بی‌ثباتی انرژی، مسیر خود را به‌سوی انرژی‌های تجدیدپذیر و سیاست‌های زیست‌محیطی سخت‌گیرانه تغییر داده‌اند. وی می‌گوید: «خودروسازی‌های برقی، اصلاح الگوهای مصرفی نسل‌های جدید و تشدید مقررات محیط‌زیستی، همگی دلایل بنیادینی برای کاهش بلندمدت تقاضای نفت هستند.»
مرادی با تأکید بر اینکه «گذار به انرژی‌های نو یک اجبار تاریخی است، نه یک انتخاب اختیاری»، از نبود برنامه جامع در ایران انتقاد می‌کند: «نه‌تنها سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک در ایران با سرعت ناچیزی پیش می‌رود، بلکه شدت مصرف انرژی برق در کشور نیز نگران‌کننده است.»
چشم‌انداز بلندمدت: تقاضای برق بالا می‌ماند، اما فسیلی‌ها عقب‌نشینی می‌کنند
از سوی دیگر، دکتر هاشم اورعی، استاد دانشگاه و تحلیل‌گر ارشد انرژی، بر این نکته تأکید دارد که «تا سال ۲۰۵۰، سرمایه‌گذاری در حوزه سوخت‌های فسیلی—به‌ویژه زغال‌سنگ—با افت شدیدی مواجه خواهد شد.» به‌گفته وی، کشورهایی مانند ژاپن و آلمان در برنامه‌ریزی‌های خود تصمیم به تعطیلی کامل نیروگاه‌های زغال‌سنگ‌سوز تا سال ۲۰۳۵ گرفته‌اند.
اورعی همچنین می‌گوید: «در سال ۲۰۲۵، برای هر یک دلار سرمایه‌گذاری در سوخت‌های فسیلی، حدود ۱.۷ دلار به انرژی‌های تجدیدپذیر اختصاص یافته است. این روند نشان می‌دهد که آینده بازار انرژی در جایی غیر از نفت و گاز رقم می‌خورد.»
جایگاه ایران در معادلات جدید جهانی
با وجود تحولات گسترده جهانی، ایران همچنان در مرحله‌ای از بلاتکلیفی است. برخلاف جریان جهانی که مسیر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را در پیش گرفته، نشانه‌هایی از تمایل برخی مدیران داخلی به احیای نیروگاه‌های زغال‌سنگ‌سوز به چشم می‌خورد؛ موضوعی که از بی‌توجهی نهاد سیاست‌گذار به الزامات دوران گذار انرژی حکایت دارد. اورعی با انتقاد از نبود یک راهبرد ملی در این حوزه می‌افزاید: «ما حتی از منظر توجیهات اقتصادی نیز از قافله عقب مانده‌ایم. وقتی اکثر کشورها بر اساس هزینه تمام‌شده، انرژی پاک را جایگزین می‌کنند، اصرار بر سوخت‌های فسیلی چیزی جز زیان مضاعف نیست.»
سرمایه‌گذاری در نفت، با اما و اگر
واقعیت این است که نمی‌توان سرمایه‌گذاری در سوخت‌های فسیلی را به‌طور کامل متوقف کرد، به‌ویژه برای کشورهایی مانند ایران که اقتصادشان به منابع هیدروکربوری گره خورده است. با این‌ حال، تداوم روند فعلی بدون همراهی با تحولات جهانی، نه‌تنها فرصت‌های اقتصادی بلندمدت را از بین می‌برد، بلکه وابستگی کشور به منابع ناپایدار را تشدید خواهد کرد. در چنین شرایطی، لازم است سیاست‌گذاران ایرانی با درک واقع‌بینانه‌تری از تحولات انرژی، به‌جای تمرکز صرف بر فروش نفت خام، به‌سوی بازتعریف نقش ایران در نقشه جدید انرژی جهان گام بردارند؛ نقشه‌ای که در آن، جایگاه نفت دیگر نه در مرکز، بلکه در حاشیه خواهد بود.