زنگزور؛ گره ترانزیتی قفقاز و آینده نامعلوم پیوندهای شرقی ایران

اقتصادنگار – در حالی که تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز با سرعتی فراتر از تحرکات دیپلماتیک ایران در حال شکل‌گیری است، پارلمان ارمنستان با چراغ سبز به پروژه‌ای که می‌تواند نقشه اتصال منطقه‌ای ایران را بازتعریف کند، موافقت کرده است: کریدور زنگزور حالا فقط یک قدم با عملیاتی شدن فاصله دارد. طرحی که با حمایت آمریکا، استقبال اتحادیه اروپا و سکوت استراتژیک جدید روسیه، بیش از آن‌که یک پروژه ریلی باشد، نقطه عطفی در آینده نظم ترانزیتی اوراسیا است.
بازتعریف ژئوپلیتیک قفقاز؛ پیوند مستقیم آذربایجان به نخجوان
کریدور زنگزور، با طول تقریبی ۴۳ کیلومتر، قرار است نخجوان را از طریق منطقه سیونیک ارمنستان، مستقیماً به جمهوری آذربایجان متصل کند؛ این اتصال نه‌تنها حلقه‌ای کلیدی در تکمیل مسیر باکو-تفلیس-کارص (BTK) خواهد بود، بلکه از آن‌سو، به بنادر غربی ترکیه در مدیترانه و در نهایت به اروپا ختم می‌شود. برای تهران، این اتصال معنایی جز حذف موقعیت ژئوپلیتیکی به عنوان پل ارتباطی شرق به غرب ندارد.
تهدید قطع ارتباط زمینی ایران و ارمنستان
در صورت بهره‌برداری کامل از کریدور، ایران عملاً تنها گذرگاه زمینی‌اش با ارمنستان را از دست خواهد داد. این تحولی است که نه‌تنها دست ایران را از تحرکات منطقه‌ای کوتاه می‌کند، بلکه تأثیر منفی مستقیمی بر سیاست‌های ترانزیتی، امنیت مرزی و ظرفیت‌های تجارت خارجی ایران به‌ویژه در دوران تحریم دارد. زنگزور، برای ایران، یادآور تجربه از‌دست‌رفته نقش کریدوری‌اش در جاده ابریشم نوین چین است؛ پروژه‌ای دیگر، با بازیگران خارجی، بدون حضور تهران.
اقتصاد ترانزیتی؛ بازی میلیارد دلاری بدون ایران
برآورد بانک جهانی از گردش سالانه کالا در زنگزور رقمی بین ۵۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۷ است. در شرایطی که زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای قفقاز با سرعتی بالا در حال توسعه‌اند، ارزش افزوده اقتصادی چنین کریدوری نه‌تنها برای آذربایجان، بلکه برای تمام حلقه‌های زنجیره‌ ترانزیتی منطقه قابل توجه خواهد بود. گزارش‌ها حاکی از آن است که بهره‌برداری از این مسیر می‌تواند زمان حمل بار میان شرق و غرب را بین ۱۲ تا ۱۵ روز کاهش دهد.
در همین حال، ۳۰ درصد منافع مالی کریدور به ارمنستان و ۴۰ درصد به یک شرکت خصوصی آمریکایی (PMC) تعلق خواهد گرفت. حضور هزار نفر نیروی آمریکایی در سیونیک، نه‌فقط مسئله‌ای ترانزیتی بلکه یک چالش امنیتی بالقوه برای ایران در مرز شمالی‌اش تلقی می‌شود.
روسیه؛ از مخالفت تا عقب‌نشینی
در حالی که «ماریا زاخارووا» سخنگوی وزارت خارجه روسیه از «نقشه فریبکارانه آمریکا» سخن می‌گوید، کرملین از زبان «دیمیتری پسکوف» موضعی تعدیل‌شده اتخاذ کرده و اعلام کرده است که «ساخت و مدیریت کریدور» موضوعی میان ارمنستان و آذربایجان است. این موضع‌گیری، نشان‌دهنده نرمش آشکار روسیه در قبال پروژه‌ای است که می‌تواند نظم امنیتی جنوب قفقاز را دگرگون کند.
امنیت انرژی اروپا؛ زنگزور به‌جای سیبری
تحریم گاز روسیه، اروپا را به‌سوی منابع جایگزین در قفقاز کشانده است. اتحادیه اروپا اکنون به زنگزور به‌عنوان راه‌حل «امن، سریع و غیروابسته به روسیه» برای انتقال گاز از آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان نگاه می‌کند. بر اساس برآورد IEA، اروپا تا سال ۲۰۳۰ نیازمند ۲۰ میلیون مترمکعب گاز غیرروسی است. این نیاز، به زنگزور مشروعیت اقتصادی و حمایت سیاسی داده است.
در همین حال، حجم گاز صادراتی از مسیر قفقاز جنوبی در حال حاضر حدود ۱۲ میلیون مترمکعب در روز است که قرار است تا سال ۲۰۲۷ به بیش از ۲۰ میلیون مترمکعب افزایش یابد. زنگزور، عملاً جایگزین خطوط لوله سیبری به اروپا خواهد شد؛ پروژه‌ای که بدون حضور ایران، اما با عبور از مرزهای استراتژیک آن اجرا خواهد شد.
چشم‌انداز ژئوپلیتیک؛ انزوای بیشتر ایران؟
سیاست خارجی منفعلانه ایران در قبال قفقاز، موجب شده است که تهران از حلقه‌های مهم ترانزیتی منطقه حذف شود؛ از کریدور میانی چین به اروپا گرفته تا زنگزور، نقش ایران نه‌تنها کمرنگ، بلکه تهدیدزده شده است. اکنون که واشنگتن و بروکسل، هر دو از زنگزور حمایت می‌کنند و روسیه از موضع تقابل عقب نشسته، تنها ابزار ایران مقاومت سیاسی و ابراز نگرانی دیپلماتیک باقی‌ مانده است؛ ابزاری ناکارآمد در برابر پروژه‌ای که هزار کیلومتر آن‌سوتر، مسیر تجارت جهانی را تغییر خواهد داد.کریدور زنگزور، صرفاً یک پروژه ریلی نیست؛ بلکه تجلی تضادهای ژئوپلیتیکی، جنگ انرژی و بازتعریف مسیرهای ترانزیت جهانی در دوره پساتحریم و پسااوکراین است. غیبت ایران در این مسیر، یک اخطار مهم است: کشورهایی که در رقابت‌های منطقه‌ای واکنش منفعلانه دارند، حتی موقعیت جغرافیایی‌شان را نیز از دست خواهند داد.