بازار سهام در تله ارزندگی؛ نشانه ترس یا فرصت پنهان؟

اقتصادنگار – نسبت P/E بازار سهام ایران به عدد بی‌سابقه ۵.۴ سقوط کرده است؛ سطحی که در ۱۵ سال گذشته تکرار نشده و اکنون به‌عنوان «ارزانی تاریخی» در ذهن فعالان بازار حک شده است. اما آیا این صرفاً یک سیگنال خرید است یا نشانه‌ای از بحران اعتماد و فشارهای سنگین اقتصاد کلان؟
دماسنجی برای سنجش امید و ترس
نسبت P/E چیزی فراتر از یک عدد ساده است. این شاخص بازتابی از انتظارات جمعی سرمایه‌گذاران است؛ وقتی بالا می‌رود، حکایت از خوش‌بینی به آینده و پذیرش ریسک دارد و وقتی فرو می‌ریزد، تصویری از بی‌اعتمادی و تردید عمیق است. امروز این شاخص در نقطه‌ای ایستاده که به‌وضوح نشان می‌دهد بازار برای پذیرش ریسک، تخفیفی سنگین طلب می‌کند.
بازخوانی چرخه‌های تاریخی
نگاهی به مسیر دو دهه اخیر بازار نشان می‌دهد که هر فراز و فرود P/E به بحران‌ها و امیدهای دوره‌ای گره خورده است:
۱۳۸۱ تا ۱۳۸۷: جهش بازار با P/E بالای ۱۵ و سپس سقوط به ۴.۵ به‌دلیل ریسک‌های هسته‌ای و بحران مالی جهانی.
۱۳۸۸ تا ۱۳۹۷: دوره‌ای از تعادل نسبی؛ نوسان بین ۶ تا ۸.۵ و اوج‌گیری مقطعی با امید به برجام.
۱۳۹۸ تا ۱۳۹۹: انفجار نقدینگی و حباب بی‌سابقه؛ P/E به ۳۵.۵ رسید، اما پایه‌ای بر سودآوری واقعی نداشت.
۱۴۰۰ تا امروز: حباب ترکید، سیاست‌های دستوری و فشارهای کلان، بازار را به سراشیبی کشاند و امروز به کف تاریخی ۵.۴ رسانده است.
این روند تاریخی نشان می‌دهد که P/E پایین لزوماً به معنای ارزندگی نیست، بلکه اغلب در دل خود پیام روشنی از «بی‌اعتمادی سیستماتیک» دارد.
چرا بازار ارزان است؟ سه دلیل کلیدی
۱. نرخ بهره بی‌سابقه: بازده بدون ریسک فراتر از ۳۶ درصد رفته و بازدهی سود سهام در محدوده ۱۸.۵ درصد باقی مانده است. این شکاف، سرمایه‌ها را به سمت صندوق‌های درآمد ثابت رانده و تقاضا برای سهام را سرکوب کرده است.
۲. بدبینی به آینده سودآوری: سیاست‌های دستوری، تورم هزینه‌ها و محدودیت‌های ارزی چشم‌انداز شرکت‌ها را تیره کرده است. سرمایه‌گذار معتقد است سود فردا به اندازه سود امروز پایدار نیست.
۳. ریسک‌های سیاسی و ژئوپلیتیک: بی‌ثباتی محیط کلان، باعث شده بازار برای نگهداری سهام، صرف ریسک بسیار بالایی مطالبه کند؛ همان چیزی که در P/E پایین منعکس می‌شود.
تله ارزندگی؛ فرصت یا دام؟
اکنون بازار در شرایطی paradoxical گرفتار است؛ قیمت‌ها به‌وضوح ارزان‌اند، اما این ارزانی حاصل ترس و بی‌اعتمادی است. از یک منظر، P/E=۵.۴ نشان‌دهنده فرصتی کم‌نظیر برای سرمایه‌گذاری بلندمدت است؛ چرا که بخش بزرگی از ریسک‌ها پیشاپیش در قیمت‌ها منعکس شده‌اند. اما از منظر دیگر، تا زمانی که موتور کلان اقتصاد روشن نشود، این فرصت می‌تواند به یک «دام ارزندگی» تبدیل شود؛ جایی که سهامداران به امید ارزانی می‌خرند، اما بازار همچنان در رکود باقی می‌ماند.
چشم‌انداز؛ بازار منتظر جرقه است
پرسش اصلی این است: چه زمانی این چرخه معکوس می‌شود؟ پاسخ در اصلاحات اقتصاد کلان نهفته است. کاهش نرخ بهره، تعدیل سیاست‌های دستوری و ایجاد چشم‌انداز روشن‌تر برای کسب‌وکارها، می‌تواند همان جرقه‌ای باشد که بازار منتظر آن است. در غیر این صورت، احتمالاً بازار همچنان در سطح پایین P/E به حیات خود ادامه خواهد داد؛ ارزان اما بی‌جان.