دورریز میلیاردی؛ نگاهی به واقعیت پنهان زنجیره غذا در ایران

به گزارش اقتصادنگار – بر اساس آمار منتشرشده، سالانه حدود ۳۵ میلیون تن مواد غذایی در کشور هدر می‌رود؛ این حجم معادل ۳۰ تا ۴۰ درصد از کل تولید یا واردات محصولات کشاورزی و غذایی است. ارزش اقتصادی این ضایعات چیزی در حدود ۱۵ میلیارد دلار برآورد می‌شود؛ عددی معادل یک‌سوم بودجه عمرانی کشور یا کل صادرات غیرنفتی یک سال برخی کشورهای منطقه.
چرخه ضایعات از مزرعه تا سفره
منشأ این ضایعات را نمی‌توان تنها در رفتار مصرف‌کننده جست‌وجو کرد. حلقه‌های مختلف زنجیره تأمین غذا از تولید، فرآوری، بسته‌بندی، حمل‌ونقل تا فروش و مصرف، در شکل‌گیری این بحران نقش دارند.
در بخش کشاورزی، برداشت غیراستاندارد، نبود زیرساخت‌های سردخانه‌ای و ضعف در بسته‌بندی، سهم بالایی در فساد محصولات دارد.
در حمل‌ونقل، عدم رعایت شرایط بهداشتی، نبود لجستیک مناسب و فقدان زنجیره سرد باعث می‌شود بخشی از محصولات پیش از رسیدن به بازار فاسد شود.
در شبکه توزیع، نبود هماهنگی بین عرضه و تقاضا و فروش بی‌برنامه، محصولات را به سمت دورریز می‌برد.
و در سطح مصرف‌کننده، الگوهای مصرفی نادرست، خریدهای بیش از نیاز، و بی‌توجهی به تاریخ مصرف، پدیده اسراف را تشدید می‌کند.
ابعاد پنهان فاجعه: اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی
ضایعات مواد غذایی تنها به معنای هدررفت نان و برنج نیست؛ بلکه به معنی اتلاف منابع آب، انرژی، زمین، نیروی کار و سرمایه‌ای است که برای تولید آن‌ها صرف شده است. در کشوری که با بحران آب دست و پنجه نرم می‌کند، هدر رفتن میلیون‌ها مترمکعب آب مجازی در دل این ضایعات، خود بحرانی پنهان‌تر است.
از منظر اجتماعی نیز، تضاد بین فقر غذایی در مناطق محروم با حجم بالای دورریز در کلان‌شهرها، چالشی جدی برای عدالت غذایی محسوب می‌شود.
چه باید کرد؟
کارشناسان بر این باورند که برای کنترل این بحران، نیاز به یک برنامه ملی است که هم آموزش مصرف‌کنندگان را دربرگیرد، هم اصلاح فرآیندهای تولید و توزیع را دنبال کند و هم فناوری‌های ذخیره‌سازی و بسته‌بندی را توسعه دهد.
در برخی کشورها، سیاست‌هایی مانند معافیت مالیاتی برای اهداکنندگان مواد غذایی، قانون منع دورریز توسط فروشگاه‌ها، یا سرمایه‌گذاری در نوآوری‌های کشاورزی، موفق شده‌اند نرخ ضایعات را به شکل چشمگیری کاهش دهند. آیا وقت آن نرسیده ایران نیز به چنین الگوهایی نگاه کند؟
در شرایطی که سفره‌های مردم کوچک‌تر شده و تامین غذا برای برخی خانواده‌ها به دغدغه‌ای روزانه تبدیل شده، آمار ضایعات غذایی در کشور نه‌تنها یک مشکل اقتصادی، بلکه یک مسئله ملی و اخلاقی است. هر کیلو غذایی که دور ریخته می‌شود، تنها یک ضایعه نیست؛ بلکه نشانه‌ای از ناکارآمدی سیستم و بی‌تفاوتی اجتماعی است.