چرا مصر برای ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا تلاش می‌کند؟/دیپلماسی برای نجات اقتصاد

اقتصادنگار – مصر در ماه‌های اخیر، نقش کم‌سابقه‌ای در عرصه دیپلماسی خاورمیانه ایفا کرده و در کانون رایزنی‌ها برای احیای کانال‌های ارتباطی میان تهران و واشنگتن و نیز زمینه‌سازی برای آتش‌بس پایدار میان ایران و اسرائیل قرار گرفته است. در نگاه نخست، این چرخش در مواضع سیاست خارجی قاهره ـ به‌ویژه در شرایطی که روابط رسمی میان دو کشور قطع است و مصر همواره متحد واشنگتن و تل‌آویو تلقی می‌شد ـ نوعی «نقطه عطف ژئوپلیتیک» تلقی می‌شود. اما پرسش اصلی اینجاست: دلیل این چرخش ناگهانی چیست؟ چرا مصر، درست در میانه بحران، به دنبال میانجی‌گری است؟
۱. فروپاشی درآمد ترانزیتی مصر؛ کانال سوئز زیر ضربه بحران امنیت دریایی
اقتصاد مصر طی دو سال گذشته، ضربات پی‌درپی‌ای از ناحیه بحران منطقه‌ای دریافت کرده که اولین نشانه‌های آن را باید در کاهش بی‌سابقه درآمد کانال سوئز جست‌وجو کرد؛ یکی از معدود منابع ارزی مصر.
بر اساس گزارش DNE Africa، از زمان آغاز حملات انصارالله یمن به کشتی‌های مرتبط با اسرائیل، حجم عبور کشتی‌ها از کانال سوئز کاهش چشمگیری یافته است. این وضعیت موجب شده درآمد سالانه مصر از ترانزیت دریایی، از رکورد ۱۰.۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به حدود ۴ میلیارد دلار در ۲۰۲۴ سقوط کند؛ کاهشی معادل ۶۰ درصد.
با توجه به سهم بیش از ۱۰ درصدی این درآمدها از کل منابع ارزی دولت مصر، این افت شدید، تراز پرداخت‌ها و ذخایر ارزی قاهره را به‌شدت تحت فشار قرار داده است.
۲. بحران انرژی؛ قطع صادرات گاز اسرائیل، پاشنه آشیل قاهره
بحران انرژی دیگر عامل کلیدی در چرخش سیاست خارجی مصر است. طبق داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، مصر در سال ۲۰۲۳، بیش از ۴۲ درصد از گاز مصرفی خود را از اسرائیل وارد کرده است. این گاز، عمدتاً در نیروگاه‌های برق مورد استفاده قرار می‌گیرد.
از ژوئن ۲۰۲۴ و همزمان با آغاز درگیری مستقیم میان ایران و اسرائیل، صادرات گاز از سوی تل‌آویو به مصر متوقف شده؛ رخدادی که امنیت انرژی مصر را در تابستان داغ ۲۰۲۴ با بحرانی جدی مواجه ساخته است. دولت مصر ناگزیر شده برای جبران کمبود، به سوزاندن سوخت‌های آلاینده‌ای مانند مازوت روی آورد که هزینه‌بر، ناکارآمد و محیط‌زیست‌ستیز است.
گرچه مذاکراتی برای خرید گاز از قطر در جریان است، اما هنوز هیچ توافق رسمی حاصل نشده و چشم‌انداز روشنی برای جایگزینی گاز اسرائیل وجود ندارد.
۳. سقوط آزاد بازار سرمایه و ریزش ارزش پول ملی
جنگ غزه و سایه سنگین درگیری ایران و اسرائیل، همچنین بازارهای مالی مصر را به مرز فروپاشی کشانده است. از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون:
ارزش پوند مصر بیش از ۵۰ درصد سقوط کرده است.
شاخص بورس قاهره با افتی تاریخی روبرو شده و سرمایه‌گذاران خارجی و داخلی، به‌سرعت از بازار خارج شده‌اند.
طبق گزارش بانک مرکزی مصر، میزان خروج سرمایه در فصل دوم ۲۰۲۴، بیشترین سطح از سال ۲۰۱۶ تاکنون را ثبت کرده است.
این بی‌ثباتی ارزی، تورم سنگین کالاهای وارداتی و فشار مضاعف بر طبقه متوسط و فقیر مصر را به‌دنبال داشته که به گفته نهادهای مستقل، نرخ فقر در سال ۲۰۲۴ به بالای ۳۵ درصد رسیده است.
۴. نگرانی امنیتی؛ مصر، جبهه بعدی در جنگ؟
سایه ناامنی، ترس از مداخله احتمالی اسرائیل در مرزهای غربی غزه و یا حتی داخل خاک مصر، فاکتور مهم دیگری در رفتار جدید قاهره است. به‌ویژه آنکه رسانه‌های عبری از طرح‌هایی پرده برداشته‌اند که تل‌آویو، در صورت شکست در جنگ با ایران، سناریوهایی برای توسعه حضور نظامی در صحرای سینا دارد.
تحلیلگران امنیتی مصری هشدار داده‌اند که در صورت تداوم جنگ، مصر نیز ممکن است، بی‌واسطه درگیر تبعات آن شود. همین امر، تمایل مصر به کاهش تنش از مسیر دیپلماتیک را توجیه‌پذیر می‌سازد.
دیپلماسی برای نجات اقتصاد
اقتصاد مصر، از جنگ ایران و اسرائیل بیش از بسیاری دیگر از کشورها آسیب دیده؛ از کاهش درآمد کانال سوئز و بحران گاز گرفته تا ریزش پول ملی. در چنین شرایطی، قاهره ناچار است به جای تداوم موضع‌گیری‌های سیاسی سنتی، به میدان دیپلماسی منطقه‌ای بازگردد و نقش یک «میانجی فعال» میان تهران و واشنگتن را بر عهده گیرد.
هدف نهایی مصر، نه صرفاً حل یک بحران سیاسی، بلکه کنترل یک بحران اقتصادی است. به‌همین دلیل نیز، شاهد سفرهای متعدد دیپلمات‌های ایرانی و مصری، تماس‌های مستقیم با فرانسه و ایالات متحده، و حتی نمادهای آشکار نزدیکی همچون تغییر نام خیابان «خالد اسلامبولی» در تهران هستیم؛ اقدامی که شاید آغازگر عصری تازه در مناسبات ایران و مصر باشد.